Toeslagenaffaire

Zo wil Rutte voorkomen dat het ooit weer zo ‘verschrikkelijk mis’ gaat

Demissionair premier Mark Rutte tijdens de persconferentie na het aftreden van het kabinet vanwege de toeslagenaffaire. Beeld ANP
Demissionair premier Mark Rutte tijdens de persconferentie na het aftreden van het kabinet vanwege de toeslagenaffaire.Beeld ANP

Als reactie op het ‘ongekend onrecht’ dat de ouders in de toeslagenaffaire is aangedaan, belooft het kabinet snelle compensatie en meer openheid. De verguisde Rutte-doctrine gaat daarom bij het grofvuil.

De val van het kabinet is het politieke gevolg van de toeslagenaffaire en de ‘enige juiste stap’, zoals premier Rutte het gisteren omschreef. Het kabinet kwam vrijdag na de ministerraad met de langverwachte oplossingen waardoor ‘zoiets verschrikkelijks’ nooit meer kan gebeuren. In een notendop: recht doen aan alle gedupeerde ouders en meer openheid over besluiten en wetgeving. Ook wil het kabinet discriminatie van ouders door de eigen Belastingdienst aanpakken en misstanden eerder naar boven krijgen.

Het opvallendst is de belofte van de premier dat het kabinet voortaan alle documenten waarop de regering haar besluiten of wetgeving baseert, meteen openbaar maakt. Na iedere ministerraad komt er een complete besluitenlijst. Dat is nu nog niet het geval, terwijl dit in de lokale politiek heel gebruikelijk  is.

Ook stukken waarin ambtenaren ‘persoonlijke beleidsopvattingen’ ventileren, mogen zonder weggelakte delen naar buiten. Daarmee komt een einde aan de veelbesproken Rutte-doctrine. De premier zelf verdedigde tijdens zijn ondervraging door de parlementaire commissie nog de opvatting dat ministeries dit soort interne stukken niet naar de Tweede Kamer of naar journalisten hoeven sturen, als die daar om vragen. Anders zouden ambtenaren geen ‘verstandige besluiten’ kunnen nemen. In de hele toeslagenaffaire speelden achtergehouden memo’s en stukken juist een kwalijke rol.

Premier Rutte snapt de ‘grote irritatie’ over achterhouden van stukken

Rutte zegt dat hij ‘de grote irritatie’ die hierover is ontstaan, heel goed snapt. Daarom vindt hij het nu ‘zeer passend’ dat de uitzondering voor ‘persoonlijke beleidsopvattingen’ uit de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) wordt geschrapt. Deze wet speelde een rol in de afweging welke stukken Kamerleden onder ogen krijgen, hoewel de inlichtingenplicht aan de Tweede Kamer zelfs in de Grondwet is vastgelegd.

Een heel kleine slag om de arm bouwde Rutte wel in. Hij wil in overleg met de Tweede Kamer bespreken hoe ze kunnen voorkomen dat ambtenaren persoonlijk beschadigd raken als hun mening op straat ligt. “Hoe zorgen we dat we iedereen heel houden”, zei Rutte. Volgens hem heeft het kabinet een goede ervaring opgedaan met het meteen openbaar maken van de verschillende powerpoints die het coronacrisisteam op zondagen in het Catshuis besprak. “Het blijkt dat men daar heel goed mee om kan gaan.”

Over de regelrechte discriminatie door de Belastingdienst - ouders met twee nationaliteiten werden er in de doorgeslagen fraudebestrijding speciaal uitgevist - zegt Rutte dat dit ‘totaal verwerpelijk’ was. “We nemen maatregelen en gediscrimineerde ouders krijgen compensatie.” Medewerkers van onder meer de Belastingdienst en UWV krijgen een training in het herkennen van ‘vaak onbewuste’ vooroordelen, zo staat het in de kabinetsbrief. Het College voor de Rechten van de Mens gaat die verzorgen. Een Staatscommissie Discriminatie en Racisme gaat onderzoek doen. 

Belastingdienst blijft schulden van ouders opeisen

Het kabinet zet in de reactie op het toeslagenrapport ook uiteen hoe het verder wil met de compensatie van de gedupeerde ouders. In de kerstvakantie deed het daartoe al een grote stap door iedere ouder 30.000 euro te beloven. voor de kinderen van gedupeerde ouders komt een speciale regeling om hen een goede toekomst te geven. Maar de afhandeling is ‘complex’ , aldus Rutte. Probleem is onder meer de grote schulden die ouders in de loop der tijd hebben opgebouwd. Vrijdag bleek ook dat de Belastingdienst niet van zins is haar positie als grootste schuldeiser bij ouders op te geven. De 30.000 euro zal daarom in veel gevallen direct weer terug moeten naar de Belastingdienst. Daardoor verlopen de onderhandelingen moeizaam. Overigens heeft geen enkele ouder de compensatie al daadwerkelijk op de bankrekening gekregen.

Het hele toeslagenstelsel gaat op de schop, maar dat wordt een proces van jaren. De kinderopvangtoeslag is het eerst aan de beurt. De regels moeten minder complex. De verantwoordelijkheid voor de financiering ligt straks niet langer bij de ouders. Er liggen al meerdere onderzoeken hoe een nieuw, eenvoudiger toeslagenstelsel eruit moet zijn, maar het kabinet kwam aan de uitvoering niet toe. 

De overheid wil in de tussentijd actief gaan zoeken naar regels die burgers in de knel brengen. De doorgeslagen fraudebestrijding moet stoppen. “Eén foutje maakt iemand nog niet een fraudeur”, aldus het kabinet in een toelichting. Jarenlang tekende dit wel de aanpak van de Belastingdienst. Het kabinet wil met ‘burgerpanels’ de overheid dichterbij brengen. De uitvoeringsorganisaties krijgen meer geld zodat ze - hopelijk - mensen met problemen niet langer van het kastje naar de muur sturen.

Lees ook: 

‘Rutte-doctrine’ is een scheldwoord geworden, maar de premier bleef er tot voor kort vierkant achter staan

In de verhoren in de toeslagenaffaire dook ‘ie ineens op: de Rutte-doctrine. In een mum van tijd staat de term symbool voor alles wat er mis is met het kabinet. Wat betekent deze doctrine en welke oplossingen zijn ervoor

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden