TussenstandVerkenningsdebat

Zo verliep de dag waarop ‘recidivist Rutte’ tot het uiterste moest knokken

Mark Rutte tijdens het verkennersdebat in de Tweede Kamer.  Beeld Werry Crone
Mark Rutte tijdens het verkennersdebat in de Tweede Kamer.Beeld Werry Crone

Een dag lang vecht premier Rutte voor zijn politieke leven. Opnieuw liet zijn geheugen hem in de steek, tot verbijstering van de Kamer.

Rond lunchtijd gonst het in de wandelgangen van de Tweede Kamer. Na het openbaarmaken van de aantekeningen van de verkenners staat vast dat Mark Rutte tegenover NOS-camera’s gelogen heeft: hij had het wél over de positie van Pieter Omtzigt gehad. De recidivist is voor het eerst op heterdaad betrapt, klinkt het. De memo’s van de dividendbelasting, het bonnetje van Fred Teeven: eerdere vermoedelijke leugens, waar de premier zich soms miraculeus uit wist te redden, worden opgerakeld.

Kamerleden en journalisten vragen elkaar, haast ongelovig: is dit het einde van het tijdperk-Rutte? SP, Denk en PVV laten weten dat zij het vertrouwen in de premier opzeggen. Alle scenario’s liggen op tafel. Oók dat Rutte nog voor het debat het woord neemt, om als demissionair premier af te treden en om zich terug te trekken als VVD-leider, in de wetenschap dat het vertrouwen in hem onherstelbaar beschadigd is.

Nadat PVV-leider Geert Wilders het debat heeft afgetrapt en meteen een motie van wantrouwen heeft aangekondigd – “Ga lekker zelf op zoek naar een functie elders” – komt Rutte aan het woord. Hij trekt aanvankelijk het boetekleed aan. Hij had niet tegen een journalist moeten zeggen dat niemand verantwoordelijkheid zou nemen voor de gelekte notities.

‘Naar eer en geweten’

Daarna komt hij op de kwestie-Omtzigt. ’s Ochtends is duidelijk geworden dat Rutte Omtzigt als minister wilde. Verkenner Jorritsma opperde het Kamervoorzitterschap. “Dat roept terecht veel vragen op”, klinkt Rutte schuldbewust. Dan: “Ik heb naar eer en geweten de pers te woord gestaan over wat ik dacht wel en niet te hebben gezegd in dat gesprek bij de verkenners. Ik heb mij dat achteraf verkeerd herinnerd. Ik betreur dat ten zeerste.”

De plenaire zaal is een moment met stomheid geslagen. “Niet te geloven!”, roept Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) uit. Wéér komt Rutte met zijn ultieme verdedigingslinie, het ontbreken van ‘actieve herinneringen’. Maar over zo’n gevoelig onderwerp? Iets meer dan een week nadat het gesprek heeft plaatsgevonden? “Ongelooflijk”, vindt Lilian Marijnissen (SP). “Ontluisterend”, zegt Lilianne Ploumen (PvdA), “volstrekt ongeloofwaardig.” Jesse Klaver (GroenLinks): “Ik ben tot veel bereid, ook tot vergeving. Maar één ding accepteer ik niet, en dat zijn leugens.”

D66-leider Sigrid Kaag, die met Rutte optrok in de formatie en met Kajsa Ollongren ook een verkenner leverde, is bikkelhard: “Hier scheiden onze wegen. Hoe kunt u in de grootste crisis die we hebben in Nederland dat vertrouwen dat weer geschaad is, alsnog herstellen?” Wopke Hoekstra (CDA), een gedroomde coalitiepartner van de VVD, vindt dat de formatie “een totale rotzooi” geworden is. Voor het eerst in meer dan tien jaar premierschap lijkt Mark Rutte helemaal alleen te staan.

‘Via via’

Dan vraagt Thierry Baudet (FvD) wanneer Rutte hoorde dat in de notities stond dat hij het wél over Omtzigt had gehad. Net als de andere lijsttrekkers om negen uur ’s ochtends, toen de verkenners hun documenten openbaar maakten? Nee, zegt Rutte. Al om half acht. “Via via.”

De verbijstering is compleet. Rutte had voorkennis, en een andere uitgangspositie dan de rest. Voor de Kamer nóg een teken dat de verhouding tussen macht en tegenmacht volkomen zoek is. Ze eist dat de premier zijn bron bekendmaakt. Die vraagt een schorsing om erover na te denken.

Na de pauze is Rutte onverbiddelijk: hij gaat zijn bron niet bekendmaken. Gek genoeg slaat het debat om, na die oncoöperatieve mededeling. De zestien andere partijleiders hebben het opnieuw meer dan een halfuur over de procedure. Moet het debat weer geschorst worden, om bij de nieuwe verkenners de bron te achterhalen?

Woordspelletjes

In de ontstane verwarring hervindt Rutte zijn favoriete debatrol. Vragen over Omtzigt vermengt hij met antwoorden over het telefoontje om half acht. Hij “reflecteert” op “de via-viaroute”, hij neemt de tijd om vragen “even af te pellen”. Hij speelt weer woordspelletjes. Ineens zegt hij voor die NOS-camera wél te hebben geweten dat hij het over Omtzigt had gehad, alleen had hij dit niet genoemd, omdat hij dacht dat hij het niet over functies had gehad.

Kritische tegenstrevers maakt hij medeplichtig of drukt hij tegen de borst. Steeds herhaalt hij dat hij telefonisch met Hoekstra over Omtzigt gesproken heeft. Tegen Gert-Jan Segers (ChristenUnie) begint hij over de samenwerking van de afgelopen vier jaar: “Volgens mij heb ik u nooit belazerd”. Lilianne Ploumen herinnert hij aan de VVD-PvdA-samenwerking in Rutte II. Ouwehand ziet Rutte ‘rookgordijnen’ optrekken en roept haar collega’s op de ogen op de bal te houden: “Ik denk dat we niet in de valkuil moeten stappen dat we ons gaan focussen op een telefoontje dat verzonnen zou kunnen zijn om de geloofwaardigheid van Rutte te versterken”.

Debat gaat steeds minder over Rutte

Ineens lijkt het einde van het tijdperk-Rutte niet meer onontkoombaar. Partijleiders gaan hun knopen tellen, formatietactiek gaat weer een rol spelen. Wie het wantrouwen in de premier uitspreekt, kan ook deelname aan een kabinet verspelen. Het debat gaat steeds minder over Rutte en steeds meer over de formatieprocedure en over de verkenners.

Sigrid Kaag wil nu de paasperiode gebruiken voor ‘bezinning’ en Hoekstra vraagt om herstel van vertrouwen, dat van de verkenners moet komen. Als Hoekstra zegt dat de “parlementaire democratie voor aap staat”, grapt hij tegen Ouwehand: “maar dat zien ze bij de Partij voor de Dieren eerder als een compliment dan een belediging”. Vanuit de Kamerbankjes kan vooral Mark Rutte er smakelijk om lachen.

Lees ook:

De nieuwe verkenner mag het oplossen

De Tweede Kamer grijpt de rel rond de Omtzigt-notitie aan om de regie over het formatieproces terug te pakken. Er moet een nieuwe verkenner komen, met ‘gezag en voldoende afstand tot de politiek’, zei D66-leider Sigrid Kaag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden