ReconstructieToeslagenaffaire

Zo verdwenen in de toeslagenaffaire alle signalen in de Haagse Bermudadriehoek

Premier Mark Rutte tijdens het verhoor door de parlementaire enquêtecommissie Kinderopvangtoeslag, op de laatste dag van de hoorzittingen.Beeld ANP

Je zou bijna denken dat de ouders in de toeslagenaffaire zich jarenlang stil hebben gehouden ­– maar het tegenovergestelde is waar. Waar ze ook aanklopten, hun signalen verdwenen. Aan wie dat ligt? Bij de verhoren bleek de afgelopen twee weken dat ambtenaren naar politici wijzen, en politici weer naar ambtenaren. 

“Waren we nu maar eerder met de ouders in gesprek gegaan. Dat had écht uitgemaakt”, verzucht minister Wopke Hoekstra van financiën donderdag, op de laatste dag van de verhoren. Pas in december 2019, op de dag dat staatssecretaris Menno Snel aftreedt, spreekt Hoekstra voor het eerst kort met gedupeerden in de toeslagenaffaire.

Tijdens dat gesprek staat Hoekstra ‘het schaamrood op de kaken’. “Mensen vertelden met tranen in hun ogen over hun ellende. We wisten natuurlijk van de financiële problemen, maar dat gaat gepaard met zoveel ander leed. Dit zijn onze mensen, Nederlanders zoals u en ik. Huisuitzettingen, echtscheidingen. Dat de overheid hun dit heeft aangedaan is zo uiterst pijnlijk.”

Hoekstra staat bepaald niet alleen in zijn analyse. Bij Snel valt het kwartje pas écht nadat hij in juni 2019 – in opdracht van de Kamer – met ouders zelf in gesprek is gegaan. “Deze mensen zijn aangereden door de Belastingdienst.” Premier Mark Rutte, de (oud-)ministers Tamara van Ark, Eric Wiebes, Lodewijk Asscher – allemaal vertellen ze hetzelfde: dat het leed van deze ouders pas zichtbaar werd nadat ze het persoonlijke verhaal hoorden. Dat verhaal wordt in de loop van 2019 duidelijk, nadat Trouw en RTL Nieuws hierover gaan berichten en de Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP) zich er met aanhoudende vragen in vastbijten.

Deze gedupeerde ouders zullen met ­gemengde gevoelens naar de analyse van Hoekstra en andere politici hebben geluisterd. Je zou bijna denken dat zij zich jarenlang stil hebben gehouden – maar het tegenovergestelde is waar. Zij trekken al jaren aan de bel en laten overal waar mogelijk weten welk onrecht hun is aangedaan. De ouders moesten plots vele duizenden euro’s aan toeslag terugbetalen. Ze krijgen te maken met loonbeslagen, huisuitzettingen, relaties die op de klippen lopen, kinderen die uit huis zijn geplaatst.

Overvloed aan signalen

Er is geen gebrek aan signalen, er is sprake van een overvloed. Zoals in 2012, als de Belastingdienst een zaak bij de Raad van State wint en van 1400 ouders de toeslagen terugvordert omdat ze klant zijn van het frauderende gastouderbureau De Appelbloesem. Ambtenaren hebben dan scherp in de gaten dat dit mensen wel heel hard treft. En ook in 2014, bij de getroffen ouders van kinderopvanginstelling De Parel, is het de Belastingdienst duidelijk hoe disproportioneel de gevolgen voor ouders uitpakken.

Ze hadden er buikpijn van, verhaalt de leiding van de Belastingdienst voor de commissie. Maar dat geluid komt onvoldoende aan bij de politieke leiding, en de collega’s op Sociale Zaken. En zo wijzen deze ambtenaren naar politici, politici weer naar ambtenaren, de Belastingdienst naar de wet, en Sociale Zaken naar de uitvoering. Nergens gaat een alarmbel af.

De getuigen vertellen over ‘leemlagen’, ‘expertmeetings’ en ‘actua-overleggen’. Maar de noodkreten van ouders zijn nooit vertaald in ‘buikpijnnota’s’. Waar de ouders ook aankloppen en aandacht vragen voor wat hun is aangedaan, alles verdwijnt in een Haagse Bermudadriehoek. Commissievoorzitter Chris van Dam (CDA) verzucht maandag na twaalf uur aan verhoren dat hij had zitten luisteren naar ‘de wereldkampioenschappen bestuurlijk onvermogen’.

Lodewijk Asscher, minister van sociale zaken en werkgelegenheid van 2012 tot 2017.Beeld ANP

De commissie legt aan iedere getuige de signalen voor die zij wél gehad hebben. Er wordt veelvuldig geciteerd uit interne notities, memo’s, e-mails en sms-berichten uit verschillende ministeries. Want daarin staat best vaak hoeveel ouders de dupe zijn van de harde wet, of de doorgeschoten fraudejacht van de Belastingdienst. “Ik zie terug­lezend veel momenten waarop de informatie wel in notities erlangs scheert. Maar ik heb niet doorgevraagd”, erkent oud-staatssecretaris van sociale zaken Van Ark.

Asscher krijgt persoonlijke hulpvraag-brieven van gedupeerde (groot-)ouders van De Appelbloesem en De Parel. Zij ontvangen ‘een koude brief’ als reactie, waarvoor Asscher zich nu zegt te schamen. “Ik had moeten onderzoeken of dit niet het topje van een ijsberg was.” Maar deze zelfde brieven gaan naar Kamerleden. Ook zij reageren nauwelijks. Hoge ambtenaren van de Belastingdienst spreken een keer met de gedupeerde ouders. Het leidt opnieuw tot niets. Minister Wiebes stelt zelfs, dat toen hij eens ‘wantrouwen’ kreeg, zijn ambtenaren hem ervan overtuigen dat de ouders grotendeels fraudeurs zijn.

Ook de formele weg van bezwaar en ­beroep aantekenen, blijkt voor ouders een doodlopend pad. Bij de Belastingtelefoon krijgen medewerkers instructies ouders niet te informeren waarom de toeslag is gestopt. Bezwaarschriften blijven jarenlang onbeantwoord of worden intern bewust niet als officieel bezwaar erkend.

Erkenning

De stelling dat de Belastingdienst door de wet is gedwongen en wel hard op móet treden, wordt op de eerste dag van de verhoren door hoogleraar bestuurskunde Bert Marseille onderuitgehaald. Bovendien blijkt de landsadvocaat al in 2009 de Belastingdienst te hebben geadviseerd een veel mildere uitleg van de wet te kiezen, maar dat gebeurt niet.

Als ouders ondanks alle tegenwerking toch in beroep gaan, blijkt de Belastingdienst voor ouders ontlastende bewijsstukken achter te houden. Volgens de ambtelijke top is dit te verklaren omdat de Belastingdienst de interne archivering niet op orde heeft. Maar tijdens de verhoren wordt ook duidelijk dat de fraude-ambtenaren die de toeslag stoppen, ook direct betrokken zijn bij de beroepszaak. En zo maken de ouders geen enkele kans.

Als de hoogste juridisch adviseur van Toeslagen in 2017 een vernietigend advies schrijft over de onrechtstatelijke praktijk bij de afdeling, negeert de top dit advies, en verdwijnt het van de radar. Evenals de ambtenaar die het advies heeft geschreven. En een hard rapport van de Nationale Ombudsman in datzelfde jaar over de aanpak van ruim driehonderd ouders van een Eind­hovens gastouderbureau wordt officieel omarmd, maar de aanbevelingen worden niet uitgevoerd.

Eric Wiebes, staatssecretaris van financiën van 2014 tot 2017, wordt gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Kinderopvangtoeslag.Beeld ANP

Sterker nog, als Kamerlid Omtzigt een maand later aan staatssecretaris Wiebes vraagt of er nog meer vergelijkbare ouders zijn die in financiële problemen zijn gekomen door dit handelen van Toeslagen, antwoordt de bewindsman ontkennend. “Onbegrijpelijk”, noemt Wiebes dat antwoord nu. “Oh, ik had dat zeker moeten vragen of dat wel was uitgezocht”, was het even eerlijke als verbijsterende antwoord van Wiebes op de vraag of dat niet gecontroleerd wordt.

Met die erkenning legt Wiebes opnieuw een spoor bloot waarom alle signalen die over de toeslagenaffaire binnenkomen ­telkens tot niets leiden. Sinds 2017 stelt de Tweede Kamer regelmatig vragen over de signalen die hen ook bereiken, maar ook ­Kamerleden worden steeds door het ministerie met een kluitje in het riet gestuurd.

De commissie neemt dit punt hoog op, vooral in de verhoren van minister Hoekstra van financiën en premier Rutte. Hoekstra erkent ruiterlijk dat zonder het doorvragen van Kamerleden Omtzigt en Leijten, in combinatie met vragen vanuit de media, de overheid nog altijd in volledige ontkenning zou zijn over het onrecht dat tienduizenden ouders is aangedaan.

Aan premier Rutte vraagt de commissie hoe het kan dat de afgelopen jaren de Tweede Kamer consequent de toegang is geweigerd tot stukken waar Kamerleden steeds om vroegen, terwijl artikel 68 van de Grondwet de regering hiertoe verplicht, ­zodat de Kamer haar controletaak kan uitoefenen. Uit sms’jes van ambtenaren van Algemene Zaken duikt de term ‘Rutte-doctrine’ op, die inhoudt dat vrijwel alles kan worden geweigerd, en daarom moet worden geweigerd.

Tunnelvisie

Ook media krijgen te maken met deze weigerachtigheid. De Wet openbaarheid van bestuur (Wob) verplicht de overheid door journalisten gevraagde informatie binnen bepaalde termijnen openbaar te maken. Maar een Wob-verzoek van Trouw en ‘RTL Nieuws’ werd vorig jaar actief tegengehouden, op advies van het departement van Rutte, tot het moment dat openbaarmaking politiek gezien opportuun is. Tijdens de verhoren blijken meerdere documenten uit dit Wob-verzoek door het ministerie van financiën te zijn achtergehouden. Het betreft dan juist documenten die aantonen dat het ­ministerie al in juni vorig jaar wist dat er sprake is van vele duizenden gedupeerden. En dat Toeslagen discrimineert omdat in de doorgeslagen fraudejacht burgers mede op basis van hun (tweede) nationaliteit worden geselecteerd.

Financiën komt uit deze tunnelvisie ‘omdat er sprake is van een politieke crisis’ met de Kamer. Jaap Uijlenbroek, in januari ontslagen als directeur-generaal van de Belastingdienst, erkent in zijn verhoor dat begin juni het denken omslaat. Dan wordt glashelder dat de gedupeerde ouders al die tijd gelijk hebben gehad en de Belastingdienst fout zit. Toch duurt het nog tot Kerst 2019 voordat de eerste groep van driehonderd gedupeerde ouders gecompenseerd wordt, maar daarvoor moet minister Hoekstra nog hard ingrijpen. Opnieuw kenmerkt het overheidshandelen zich door een focus op interne discussies over juridische precedentwerking, financiële gevolgen en het beperken van politieke schade.

Verbroken verbinding

De verhoren geven een ontluisterende inkijk in het handelen van de macht, en hoezeer het handelen in politiek en bestuurlijk Den Haag wordt gedreven door incidenten, door politieke en publicitaire druk. Daardoor is de kerntaak van de overheid – dienstbaar zijn aan haar burgers en zorgen voor rechtszekerheid – de afgelopen jaren ver uit beeld geraakt. “De verbinding tussen overheid en burger is verbroken en die móeten we weer herstellen”, concludeert Van Ark. Maar hoe de overheid dat vertrouwen gaat terugwinnen, dat is niet duidelijk.

Ook premier Rutte geeft daarvan blijk, als hem door commissielid Leijten wordt gevraagd of er sprake is van een andere sluimerende affaire. De Belastingdienst heeft immers op grote schaal onschuldige burgers als fraudeur bestempeld en op zwarte lijsten geplaatst. Zijn die gegevens gedeeld met andere overheidsinstanties, en krijgen dezelfde mensen daardoor overal en tot in lengte van jaren te maken met aanhoudende controles en verdachtmakingen? En wat betekent dat dan voor de rechtsbescherming van deze burgers?

Voor premier Rutte is het antwoord simpel: “Daar hebben wij geen sig­nalen van. En het is niet in de eerste plaats mijn taak, daarvoor moet u bij de betreffende beleidsdepartementen zijn.”

Lees ook:

Verhoren van de commissie Kinderopvangtoeslag

Lees hier alle verslagen van de verhoren van de commissie kinderopvangtoeslag van de afgelopen dagen.

Dossier: de Toeslagenaffaire

Trouw bracht samen met RTL Nieuws de toeslagenaffaire aan het licht: duizenden ouders bij wie onterecht de kinderopvangtoeslag werd stopgezet en teruggevorderd, met alle gevolgen van dien. Via deze link vindt u alle verhalen van de afgelopen twee jaar.

Wie wist wat in de toeslagenaffaire? De kluwen van hoofdrolspelers ontward

Hoe kon de toeslagen­affaire ontstaan? Waarom werd niets gedaan met signalen van ouders die in de problemen raakten door de doorgeschoten fraudeaanpak?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden