Formatie

Zo’n minderheidskabinet wordt zweten en zwoegen in de Kamer, iedere dag weer

Mark Rutte en Sigrid Kaag komen naar buiten na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer over de kabinetsformatie. Beeld ANP
Mark Rutte en Sigrid Kaag komen naar buiten na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer over de kabinetsformatie.Beeld ANP

Een minderheidskabinet is in Nederland zelden stabiel gebleken, eerder de dood dan de gladiolen. Toch is dat nu waar VVD en D66 op af lijken te stevenen. Hoe werkt zo’n kabinet?

Voor wie nog een lichtpuntje wil zien in de vastgelopen formatie: met een minderheidskabinet zou in theorie het vuur van het debat in het parlement kunnen oplaaien. Nadat dinsdag de deur dichtviel voor GroenLinks, PvdA én ChristenUnie, staan VVD en D66 als winnaars van de verkiezingen voorlopig met lege handen. Kiezen zij voor de optie van een minderheidskabinet, dan zullen ze in de Tweede Kamer voor elk voorstel op zoek moeten gaan naar een meerderheid van minstens 76 zetels. Dat betekent meer invloed voor de vele kleine fracties in de Tweede Kamer.

Colijn hield zijn minderheidskabinet nog geen dag in leven

Gert-Jan Segers was dinsdag het meest optimistisch: “Dat zou goed zijn voor de open verhouding tussen kabinet en Kamer.” Volgens de ChristenUnie-leider kan het ook bijdragen aan de nieuwe bestuurscultuur. Maanden eerder was de optie door hem én door Rutte weggewuifd als politieke armoe, als niets anders meer lukt.

Want een minderheidskabinet is in praktijk zweten en zwoegen, met telkens nieuwe strijd, gemasseer van mogelijke partners in achterkamers en geen garanties op succes. In het verleden zijn minderheidskabinetten zelden succesvol gebleken.

In 1939 wist ARP-leider Hendrik Colijn zijn minderheidskabinet nog geen dag in leven te houden. Het kreeg bij aantreden al een motie van wantrouwen aan de broek, die het niet overleefde. Omdat Colijn zijn kabinet zo goed als zonder de steun van de fracties had gevormd, zou je zijn variant ook een extraparlementair kabinet kunnen noemen.

Alleen met min of meer permanente steun zal het lukken

De meeste minderheidskabinetten ontstonden na de val van een vorig kabinet, en ze beperkten zich meestal tot het afhandelen van lopende zaken en het uitschrijven van nieuwe verkiezingen. Voorbeelden hiervan zijn het kabinet-Zijlstra (’66-’67), het kabinet-Biesheuvel II (’72-’73) en het kabinet-Van Agt III (’82).

Een minderheidskabinet is nog iets anders dan een gedoogkabinet, waarbij vooraf met één of twee partijen is afgesproken dat ze zo’n kabinet op de meeste onderwerpen zullen steunen. Mark Rutte heeft daar – niet altijd goede – ervaringen mee. In 2010 gingen VVD en CDA in zee met gedoogpartner PVV, die de constructie uiteindelijk in 2012 liet stranden. Een kwestie die tussen de betrokken partijen nog altijd opspeelt. Een opsteker is dat het Rutte destijds wel lukte op belangrijke onderwerpen (zoals financiële steun voor Griekenland of de Kunduz-missie) samen te werken met wisselende oppositiepartners.

Ook deze keer zal een minderheidskabinet slechts kans van slagen hebben als het min of meer permanente steun zoekt bij een paar partijen. Lastig is dat de verhoudingen met de meest voor de hand liggende kandidaten – GroenLinks, PvdA en ChristenUnie – behoorlijk verzuurd zijn na dinsdag. Alleen van VVD en D66 is zeker dat zij er samen uitkomen – Rutte en Sigrid Kaag hebben in de zomer al een gezamenlijk document gemaakt, wat de basis moet vormen voor een regeerakkoord.

Zelfs mét CDA zijn er iedere keer nog vier zetels nodig

Rutte ziet het liefst het CDA daarbij aanschuiven. Wopke Hoekstra kan veertien zetels leveren. De vijftiende was van Pieter Omtzigt, die momenteel nog wordt vervangen door een CDA’er. Maar Omtzigt heeft zijn lidmaatschap opgezegd en zal na het CDA-congres op 17 september zijn plannen voor zijn nieuwe fractie en rentree in de politiek toelichten.

Dat betekent dat de minderheidsconstructie zelfs mét CDA iedere keer nog minstens vier zetels nodig heeft. Alleen de steun van driekoppige fracties als Volt, SGP, Denk of JA21 is niet genoeg. De Partij voor de Dieren of SP zullen een kabinet-Rutte IV niet zo snel steun geven, laat staan Forum voor Democratie. Waar de afgelopen jaren wankele ministers in de Kamer overeind bleven omdat de coalitie elkaar vasthield, is dat in een minderheidskabinet een groot bedrijfsrisico.

Ziedaar het dilemma van Rutte en Kaag in een notendop. Slagen ze er met behulp van een nieuwe informateur niet in om alsnog een meerderheid te smeden, dan wordt het keihard werken in het parlement, iedere dag opnieuw.

Johan Remkes waarschijnlijk nieuwe informateur

De VVD draagt partijprominent en puinruimer par excellence Johan Remkes voor als de nieuwe informateur. Dat heeft oud-minister Remkes, momenteel waarnemend Commissaris van de koning in Limburg, zelf in een brief aan de Limburgse Staten meegedeeld. De 70-jarige Remkes is een bestuurlijk zwaargewicht en zat de afgelopen jaren enkele belangrijke commissies voor, zoals die over stikstof. Ook stelde hij orde op zaken in Den Haag als waarnemend burgemeester en in Limburg, waar onlangs het voltallige provinciebestuur aftrad na een integriteitsconflict. Remkes houdt zijn functie als gouverneur van Limburg, maar zal veel tijd doorbrengen in Den Haag om de formatie vlot te trekken.

De Kamer stemt dinsdag nog over de voordracht. Omdat de VVD de grootste is, zal niet veel tegengas worden verwacht. Dan is ook het debat over het eindverslag van huidig informateur Mariëtte Hamer, dat ze donderdag naar de Kamer stuurt. Woensdag stelde Hamer de Koning op de hoogte van de stand van zaken in de formatie.

Lees ook:

Na afwijzing van links doemt minderheidskabinet op van VVD en D66 (en misschien CDA)

VVD, CDA en D66 hebben dinsdag de twee voor de hand liggende varianten voor een meerderheidskabinet definitief van tafel geveegd. Een minderheidskabinet komt nu in beeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden