Marktwerking

Zelfs liberalen pleiten voor slimme industriepolitiek. ‘We zitten in een nieuw tijdvak’

Chipfabrikant ASML is een belangrijk Nederlands hightechbedrijf, dat volgens de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken hulp van de overheid verdient.  Beeld Rob Engelaar, ANP
Chipfabrikant ASML is een belangrijk Nederlands hightechbedrijf, dat volgens de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken hulp van de overheid verdient.Beeld Rob Engelaar, ANP

De afgelopen veertig jaar was industriepolitiek in Nederland een vies woord. Maar de wereld verandert zo snel dat zelfs liberalen het kabinet aansporen om strategische bedrijven gericht te steunen.

Esther Lammers

D66-minister Kaag van financiën sprak in juni uitgebreid over de noodzaak om ‘slimme industriepolitiek’ te bedrijven. Er moet meer overheidssturing komen op de economische ontwikkelingen, zei ze tijdens een partijbijeenkomst van Europese liberalen in Brussel, want Europa kan niet meer op dezelfde manier zakendoen met China en Rusland. “In het verleden is te veel aandacht gegeven aan het open karakter van de wereldhandel”, concludeerde Kaag.

De vrije wereldhandel verdwijnt razendsnel, zowel vanwege de machtsstrijd tussen China en de Verenigde Staten als de Russische invasie van Oekraïne. Nederland moet actief de eigen economie en welvaart gaan beschermen. De Adviesraad voor Internationale Vraagstukken (AIV) bracht hierover in maart een advies uit: Slimme industriepolitiek: een opdracht voor Nederland in de EU.

‘Een nieuw tijdvak’

Luuk van Middelaar, liberaal politiek filosoof en AIV-lid, sprak hier afgelopen week over met de Tweede Kamer. De adviesraad vindt een proactieve industriepolitiek cruciaal. “De VS zien China als grootste bedreiging, en dat heeft voor ons gevolgen”, aldus Van Middelaar. Als voorbeeld noemt hij het chipbedrijf ASML in Veldhoven. Dat krijgt van de VS te horen dat ze niet naar China mogen exporteren. “ASML zit nu klem. Laten we dat gewoon gebeuren, met alle risico’s voor dit bedrijf? We zitten in een nieuw tijdvak, waar industriebeleid nodig is om onze bedrijven, onze banen en onze welvaart te behouden.”

Van Middelaar weet dat Nederland van ver moet komen. Sinds het faillissement van scheepswerf RSV in 1983, ondanks miljarden aan overheidssubsidie, was de politieke consensus om geen individuele bedrijven meer te steunen. De markt reguleert zichzelf wel, werd het adagium.

Toenemende ongelijkheid

De eerste kentering kwam tijdens de bankencrisis vanaf 2007. Toen werd duidelijk dat ‘sommige publieke belangen’ niet door de markt gewaarborgd waren, en dat overheidsingrijpen nodig was. Daarna kwam de klimaatcrisis, en de toenemende ongelijkheid. “Met een schok werd duidelijk dat de markt deze problemen niet oplost”, aldus Van Middelaar.

De tweede verandering is dat landen tegenwoordig minder boodschap hebben aan de vrije wereldhandel. Sinds Trump in 2016 president van Amerika werd, hebben de Verenigde Staten en China over en weer invoerdrempels opgeworpen om hun eigen producten te beschermen. De huidige president Biden ziet China als de grootste geopolitieke rivaal van de VS.

China ontwikkelt zich razendsnel en is een serieuze concurrent op ruimtevaart, robotica en informatica. De Chinese aankoop in 2017 van het Duitse roboticabedrijf Kuka, was volgens Van Middelaar een ‘wake-upcall’ voor Europa. “Niemand had gedacht dat China dit paradepaard van Duitsland zou kopen. Opeens besefte we dat Europa zichzelf moet beschermen om te voorkomen dat we alle grip op strategische goederen kwijtraken.”

Afhankelijk van China

China heeft al veel belangrijke grondstoffen voor technologische innovatie in handen, en ook die kunnen Europa’s ontwikkeling bedreigen. Neem de batterijen die cruciaal zijn voor de huidige energietransitie. Van Middelaar: “Europa heeft zelf 1 procent van de grondstoffen voor batterijen. Maar liefst 99 procent is in buitenlandse handen, een groot deel is Chinees. We zijn dus voor onze energietransitie afhankelijk van China.”

Inmiddels wordt in Europa en Nederland hard nagedacht welke industriepolitiek ‘slim’ is. Nederland moet hierin voorop willen lopen, maar er is nog geen overzichtelijk beleid, zegt de adviesraad. Er moet een ‘strategische weerbaarheidstoets’ komen, waarin staat welke sectoren cruciaal zijn om in stand te houden. Dat zijn bijvoorbeeld vergroening, digitalisering en volksgezondheid. Bepaal vervolgens wat de beste manier is om hulp te bieden, zegt Van Middelaar. “Er is een enorme kanteling gaande met geostrategische rivaliteit. Die houd je niet tegen. Maar je kunt wel kijken hoe je de effecten kan beteugelen in het Nederlands belang.”

lees ook:

VS willen mobiliseert bondgenoten om te voorkomen dat China te veel macht krijgt

De nieuwe alliantie Chip 4 moet een vuist maken tegen China. De Verenigde Staten willen met hun bondgenoten de eigen positie in de hightechketen versterken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden