Seksisme

Winnende vrouwen: leuk als het om topsport gaat, lastig als ze lonken naar de macht

D66-lijsttrekker Sigrid Kaag verneemt de uitslag van de eerste exit-poll in het partijkantoor tijdens de uitslagenavond.  Beeld Martijn Beekman
D66-lijsttrekker Sigrid Kaag verneemt de uitslag van de eerste exit-poll in het partijkantoor tijdens de uitslagenavond.Beeld Martijn Beekman

Zelden boekten vrouwen in Nederland verkiezingswinst, en nooit bereikte een vrouw er kabinetsdeelname mee. De eerste die daar wel op aankoerst, Sigrid Kaag, is iemand die seksisme ook benoemt.

Een vrouwelijke politica die wint, dat zien we in Nederland voor het eerst. Femke Halsema en Marianne Thieme wonnen als lijsttrekker meerdere zetels voor hun partijen, maar bleven oppositie voeren. Aan hen kleefde nooit het perspectief op de macht die Sigrid Kaag hoogstwaarschijnlijk wel ten deel valt. “De eerste vrouw in Nederland met premiersambities”, memoreert Julia Wouters, coach en auteur van het boek De Zijkant van de Macht over vrouwen aan het Binnenhof.

Mannen hebben het er soms moeilijk mee. Sylvain Ephimenco vindt het ‘ongegeneerd spierballenvertoon’ als Kaag na haar winst een uitspraak doet over versoepeling van de avondklok. “Weleens van ‘nouveaux riches’ gehoord? Dat zijn mensen die in korte tijd rijk zijn geworden en demonstratief onder je neus ordinair met flappen geld gaan zwaaien. Maar sorry, mevrouw Kaag kan nog duizend danspasjes op haar keukentafel doen, haar stemmenwinst is ook weer niet zo imponerend dat ze haar partners autoritair de les kan lezen”, zo schreef hij dinsdag in zijn Trouw-column.

Ook Hans Wiegel noemt Kaag op televisie bij WNL een ‘lastige vrouw’ en haar uitspraak over de versoepeling van de avondklok ‘onbehoorlijk’. Het zou allemaal zijn ingegeven door haar euforie: ‘kijk, ik ben het geworden’, aldus Wiegel.

Seksistische kwalificaties

Alleen al bij het idee van een vrouw als premier zijn de seksistische kwalificaties niet van de lucht. Max Pam schreef enkele weken geleden in zijn Volkskrant-column dat Lilianne Ploumen het wel niet zou worden: “Weinigen zullen ook begrijpen dat je Ploumen op zijn Limburgs uitspreekt als Ploemen, zoals in het woord boudoir”.

Winnende vrouwen: als het om topsporters gaat is het mooi, lonken ze naar de macht dan wordt het voor sommigen lastiger. Kaag heeft haar victorie grotendeels aan zichzelf te danken: ze kreeg 1,2 miljoen voorkeursstemmen, en liet daarmee haar partijgenoten die hooguit 45.000 stemmen vergaarden (nummer 2, Rob Jetten) ver achter zich.

Vrouwen trekken stemmen, daarom zetten politieke partijen ze meestal op plek twee. Rita Verdonk hielp zo met 620.555 voorkeursstemmen Mark Rutte aan de macht. Erica Terpstra (VVD), Jeltje van Nieuwenhoven (PvdA), Jetta Klijnsma (PvdA) en Agnes Kant (SP) deden als nummers twee met honderdduizenden voorkeursstemmen ook goede zaken voor lijsttrekkers als Frits Bolkestein, Wouter Bos en Jan Marijnissen. Mannen die de boeken zijn ingegaan als toonaangevende politici.

Die beurt om een belangrijk stempel te drukken op Nederland, is nu aan een Sigrid Kaag. Glorieert een vrouw daarin anders dan een man? “Enerzijds verwachten we van de winnaar dat die zich opblaast om de formatiebesprekingen krachtig in te gaan”, zegt Wouters. “Anderzijds verwachten we van een vrouw dat zij zich bescheiden opstelt. Het eerste wordt als niet-aardig ervaren, het tweede als te aardig. Zo is er voor een vrouw nooit een goede manier om je overwinning te laten gelden.”

‘Of je voldoet niet aan het vrouwbeeld, of je bent geen leiderschapsmateriaal’

De sprong op de tafel roept bij sommige mensen weerstand op, denkt Caroline Glasbergen, oprichter van platform New Female Leaders, omdat we er niet aan gewend zijn dat vrouwen dit soort rollen vervullen. “Ze kan het inderdaad niet goed doen. We weten uit onderzoek dat we aan ons beeld van een leider masculiene eigenschappen koppelen: dominantie, visie, daadkracht, risico nemen. Als een vrouw een politieke leider wil worden, moet ze ook in die definitie van ‘leider’ passen. Maar tegelijkertijd hebben we maatschappelijk ook een verwachting van een vrouw. Vanuit ons collectief onderbewustzijn verwachten we van vrouwen dat ze empathisch zijn, terughoudend, of bijvoorbeeld goed kunnen luisteren. Dit staat haaks op wat we van een leider verwachten. Dus of je voldoet niet aan het vrouwbeeld, of je bent geen leiderschapsmateriaal.”

Angela Merkel: seksisme negeren en stug doorregeren

‘De koningin van Europa’ zoals Angela Merkel ook wel wordt genoemd, zal niet als feminist de geschiedenisboeken ingaan - al was het maar omdat zij dat woord zelf zoveel mogelijk vermijdt. Vrouwen die hun hele leven voor het vrouwenstemrecht hebben gevochten, dat zijn pas feministen, zei Merkel in een interview met Die Zeit in 2019. Dat zij pas tegen het eind van haar lange carrière als bondskanselier de tijd nam om met een journalist over vrouwelijk leiderschap te praten is tekenend. “Gelijkheid op alle gebieden is gewoon logisch voor mij”, zei ze in hetzelfde interview.

Haar Oost-Duitse achtergrond speelt daar wellicht een rol bij. In de DDR werden emancipatie en gelijkheid meer dan in de toenmalige Bondsrepubliek gepromoot. Voor Merkel mag het logisch zijn, in de werelden waarin zij zich begeeft - voordat ze de politiek in ging werkte ze als natuurkundige- is ze vooral veel mannen tegengekomen. En ook al heeft ze het daar nooit over, ze is ongetwijfeld ook het nodige seksisme tegengekomen. Zo noemde toenmalig bondskanselier Kohl haar ‘mein Mädchen’ toen ze aan een politieke carrière binnen de CDU begon. En staat ze nu aan het eind van haar eigen bondskanselierschap bekend als Mutti Merkel.

Seksisme negeren en stug doorregeren, lijkt Merkels strategie. Al heeft ze wel eens verzucht dat een man nooit een opmerking krijgt als hij elke dag hetzelfde saaie donkerblauwe pak draagt en zij zich moet verantwoorden als ze een paar keer per maand hetzelfde jasje uit de kast trekt. Op één punt heeft een vrouwelijke leider in elk geval een groot voordeel zei ze tegen Die Zeit. Van de vrouw van de bondskanselier wordt traditioneel verwacht dat zij zich als vrijwilliger met liefdadigheid bezighoudt. Maar toen Merkel het Duitse leiderschap op zich nam, vond iedereen het heel normaal dat haar man zijn wetenschappelijke carrière als natuurkundige voortzette. Maar dat voordeeltje gaat in dit geval dan toch weer naar een man.

“Het feit dat we het over een ‘vrouwelijke’ leider of lijsttrekker hebben, geeft al aan dat het nog niet ‘normaal’ is. Zolang de definitie van leiderschap niet verruimd wordt, komen vrouwen nooit af van commentaar op hun moederschap, hun kapsel of kleding”, zegt Glasbergen.

Niets let een auteur als Max Pam dan ook, nadat hij eerst heeft aangekondigd weinig onder de indruk te zijn van Ploumen, haar aldus in zijn column neer te zetten: “Lilianne Ploumen lijkt mij een aardig mens. Die enkele keren dat ik haar heb ontmoet, was ze steeds erg vriendelijk. Ze lachte, gaf me een hand en dat is al heel wat voor sociaal-democraten, die doorgaans bars een andere kant uitkijken. Sterker nog: Lilianne doet me aan mijn eigen oudere zus denken... Maar een lijsttrekker moet meer zijn dan een aardig mens met sympathieke ideeën.”

Een verkiezingswinst van een vrouw gaat in zulke typeringen niet zomaar verandering brengen. Glasbergen: “Seksisme is in onze samenleving systemisch, een eerste vrouw als politiek leider is wel een goede stap om dat beeld te kantelen.”

Nederland loopt allesbehalve voorop als het om vrouwelijk politiek leiderschap gaat, zegt Wouters, maar zelfs in een land als het Verenigd Koninkrijk dat nostalgisch terugblikt op de jaren onder Margaret Thatcher, kreeg Theresa May nog ‘een bak met seksisme over zich heen’. “In haar onderhandelingen met de EU was iedere keer de vraag: ‘Staat ze haar mannetje wel?’, ‘Heeft ze de ballen?’.”

Powerfeminisme

Politieke leiders als May of Angela Merkel hebben van feminisme nooit een punt gemaakt. Julia Wouters ziet dat als typerend voor het powerfeminisme dat bij deze generatie vrouwen hoort, die zich laten voorstaan op hun kwaliteiten en niet op hun vrouwelijkheid. “Zij zien het als een compliment om ‘one of the boys’ te zijn.”

Anna Marin: bewust een feministische agenda

“Waar spreken jullie als coalitie met elkaar af?” werd Sanna Marin vorig jaar op het World Economic Forum van Davos gevraagd. De Finse premier had toen net een regering gevormd met vijf partijen, waarvan er vier door een vrouw worden geleid. “Het werkt gewoon zoals elke regering”, antwoordde ze. “We spreken niet af in een aparte vrouwenkleedkamer.” In Vogue haalde de premier een paar maanden later de herinnering op. “Ik hoop dat op een dag zo’n vraag niet meer wordt gesteld.”

Anders dan de Duitse bondskanselier Angela Merkel kiest Marin er bewust voor seksisme in het publieke debat te bespreken, en een feministische agenda te voeren. Gelijke betaling voor mannen en vrouwen staat hoog op haar agenda en het vaderschapsverlof is onder haar leiding naar zeven maanden uitgebreid.

Marin wil nadrukkelijk een rolmodel zijn, aan jonge vrouwen laten zien dat ze ook als leiders hun eigen gezicht mogen tonen. En dus plaatste ze familiekiekjes waarop ze haar dochter de borst geeft op Instagram en liet zij zich voor het blad Trendi glamoureus fotograferen in een laag uitgesneden colbert zonder shirt eronder. De foto werd op sociale media fel bekritiseerd, vooral veel mannen vonden haar kleding ‘verkeerd’.

“Maar inmiddels staat een nieuwe generatie vrouwen op als de Nieuw-Zeelandse ­Jacinda Ardern en de Amerikaanse Alexandria Ocasio-Cortez, maar ook Marianne Thieme of Esther Ouwehand, die zich verdiept hebben in alledaags seksisme, niet meer ervan wegkijken en uitstralen: deal with it!”, zegt Wouters. “Je zag bij Kaag dat zij dat in de loop van haar campagne ook is gaan doen. Zij liet zich als vrouw niet wegzetten als het bij Wilders om het dragen van een hoofddoek ging, of bij Rutte om het interrumperen van vrouwen tijdens de ministerraad. Toen haar gevraagd werd wat het eerste is dat ze zou doen als ze mocht regeren, zei ze: een kop koffie drinken en gratis kinderopvang mogelijk maken. Met zo’n thema scoor je vooral bij vrouwen. Dat feministisch optreden veel oplevert, hadden mannen nooit voorzien.”

Behalve wennen, kan het voor mannen ook wel bedreigend zijn, zegt Glasbergen. “De vrouwen die komen bovendrijven, zijn vaak vrouwen die zich al sterk bewezen hebben. Sigrid Kaag is daar natuurlijk een goed voorbeeld van. De concurrentie die van deze vrouwen uitgaat, is groot. Daar zouden we alleen maar blij om moeten zijn. Juist omdat vrouwen in de politiek vaak aantoonbaar veel in hun mars hebben, zal de kwaliteit van de Tweede Kamer, de ministerraad of het bedrijfsleven met hun komst alleen maar toenemen.”

De tafelfoto

De foto boven dit artikel stond de dag na de Tweede Kamerverkiezingen op de voorpagina van Trouw en van verschillende andere kranten. Kort daarna meldde de Volkskrant dat de betreffende fotograaf aanwezig was omdat hij werd betaald door D66 voor een reeks foto’s rond de verkiezingen. Geen neutrale nieuwsfoto, dus. Ombudsman Edwin Kreulen legt uit hoe dit kon gebeuren, en hoe we hier als krant mee om moeten gaan.

Lees ook:

Ineens is het vanzelfsprekend: de lijsttrekker is een vrouw

Met succesvolle optredens in de verkiezingsdebatten bepalen de vrouwelijke lijsttrekkers het beeld van de campagne van 2021.

Premier Kaag: het zou heel gewoon (moeten) zijn

De kans dat Sigrid Kaag of Lilianne Ploumen de nieuwe minister-president zal worden, is klein, schreef Hans Goslinga in zijn column.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden