Vertrek Shinzo Abe

Wie wordt de nieuwe premier van Japan?

Yoshihide Suga, de verwachte nieuwe premier van Japan, bij een debat over het leiderschap van zijn partij LDP. Beeld EPA

Met het vertrek van Shinzo Abe krijgt Japan een nieuwe premier. Maar gaat er iets veranderen in het land waar één partij de politiek al 65 jaar domineert?

Wie wordt de nieuwe premier van Japan? Die vraag is ruim voor de verkiezingen gemakkelijk te beantwoorden: een man, boven de 50, van de rechts-liberale partij LDP. Dat Japan nog nooit een vrouwelijke regeringsleider heeft gekend is niet uniek, dat geldt ook voor Nederland. Dat oudere mannen oververtegenwoordigd zijn – vertrekkend regeringsleider Shinzo Abe was een jonkie toen hij als 51-jarige voor het eerst premier werd – komt in meer landen voor.

Maar de dominantie van de LDP in Japan is opvallend. Sinds 1955 heeft de partij continu geregeerd, op twee korte periodes na, begin jaren negentig en rond 2010. In slechts een handjevol andere democratische landen, denk aan Mexico en India, was een partij zo lang dominant. Hoe slaagt de LDP erin om zo lang aan de macht te blijven, waarom komt de oppositie er niet tussen en wanneer komt er in Japan verandering?

Om met die laatste vraag te beginnen: voorlopig nog niet. Nu Shinzo Abe terugtreedt, moet er een nieuwe LDP-leider komen (zie kader). Een selecte groep leden, onder wie de parlementariërs, kiest maandag een partijvoorzitter. Die wordt ook regeringsleider, in ieder geval tot de volgende landelijke verkiezingen, uiterlijk in oktober volgend jaar. Vrijwel niemand twijfelt eraan dat de LDP nog jaren verder kan regeren.

Is Japan dan wel een democratie? “Zeker wel”, zegt Anoma van der Veere, onderzoeker aan het Leiden Asia Centre en nu aan het promoveren in de Japanse stad Osaka. Er zijn geregeld verkiezingen, er is vrijheid van meningsuiting en een vrije pers. Gevraagd hoe het mogelijk is dat de LDP steeds weer wint, wijzen zowel Van der Veere als Sheila A. Smith, Japan-expert bij de denktank Council on Foreign Relations in Washington, op twee zaken: het aanpassingsvermogen van de regeringspartij en de zwakte van de oppositie.

Iedereen die niet links is kan er wel iets van zijn gading vinden

De LDP is al sinds de oprichting in 1955 een smeltkroes van ideeën, waar iedereen die niet links is wel wat van zijn gading kan vinden. De partij is conservatief, maar beweegt voorzichtig mee met sociale veranderingen, heeft een vrijemarktideologie maar voert ook enorme staatsinvesteringen door, en is op buitenlands terrein trouw aan de Amerikaanse bondgenoot maar ondertussen zeer nationalistisch. 

Premiers van de LDP leidden het land bovendien naar de gigantische economische groei in de tweede helft van de vorige eeuw. Toch zijn er op dit moment wel degelijk problemen in Japan: de economie hapert, de bevolking vergrijst en de nationale veiligheid staat onder druk, vooral door China. Maar die problemen bieden juist ook weer kansen voor de eeuwige regeringspartij, zegt Smith. “De kiezers hebben hoge verwachtingen van de overheid en de LDP heeft tot nu toe laten zien dat ze die aankan. Ze bieden de kiezer stabiliteit, dat spreekt veel mensen aan.”

Van der Veere wijst op een andere factor die de LDP in de kaart speelt: de relatief lage opkomst bij verkiezingen in Japan. De afgelopen jaren ging gemiddeld 50 procent van de kiesgerechtigden stemmen. “De macht van de LDP is niet zo absoluut als veel mensen denken.”, zegt hij. “Maar dankzij een stevige basis van trouwe kiezers, vooral op het platteland, kan ze toch steeds regeren.” Smith voegt toe dat de regeringspartij heeft geprofiteerd van een wijziging in de kieswet in de jaren negentig.

Begin vorige eeuw was er veel politieke dynamiek

Tegenover het succes van de LDP staat het falen van de oppositie. “Die is niet succesvol omdat ze verdeeld is door intern geruzie en afsplitsingen”, zegt Van der Veere. De laatste keer dat de oppositie kon regeren was in 2009, toen de vrij nieuwe partij DPJ de verkiezingen won. “Maar dat was geen succes”, zegt Smith.

De meeste DPJ-politici hadden weinig bestuurservaring. Ze kregen bovendien in 2011 te maken met een grote aardbeving, gevolgd door een tsunami die de kerncentrale van Fukushima verwoestte. Ondertussen moest Japan een antwoord vinden op de economische en politieke opkomst van China. De LDP kwam in 2012 weer aan de macht “door in te spelen op de onzekerheid onder de kiezers”, zegt Smith.

Wie verder terugkijkt in de geschiedenis ziet dat Japan niet altijd door één partij is gedomineerd. “In de jaren twintig van de vorige eeuw waren er veel partijen en was er veel politieke dynamiek”, zegt Smith. “Direct na de Tweede Wereldoorlog waren de socialisten sterk en leek Japan in de richting te gaan van een tweedeling.”

Suga staat voor stabiliteit

Shinzo Abe (65) heeft Japan de afgelopen twaalf jaar geleid en is daarmee de langstzittende premier van dit land. Hij heeft zich geprofileerd met het versterken van de defensie en het aanhalen van de banden met de Verenigde Staten. Binnenlands probeerde hij de gestagneerde economie vlot te trekken met investeringen en hervormingen, met wisselend succes. Twee weken geleden maakte hij bekend dat hij opstapt, vanwege gezondheidsproblemen.

Abe’s waarschijnlijke opvolger is een man die al bijna twintig jaar zijn rechterhand is: Yoshihide Suga (71). De groep parlementariërs die hem steunt is groot en kan bij de interne verkiezing maandag de doorslag geven. De twee andere kandidaten om leider van de LDP te worden zijn Shigeru Ishiba (63), voormalig minister van defensie en landbouw, en Fumio Kishida (63), ex-minister van buitenlandse zaken.

Zo’n tweedeling ligt ook voor de hand in een land met een districtenstelsel, net als in het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten of Zuid-Korea, waar progressieve en conservatieve leiders elkaar afwisselen. “Ook in Japan waren er principiële verschillen tussen socialisten en liberalen”, zegt Smith. Maar terwijl Japan economisch groeide en rijker werd, in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, bewogen de socialisten niet mee. “Ondertussen trok de LDP meer naar het midden, de partij werd centrum-rechts. De LDP heeft zich altijd aangepast. Links is er nooit in geslaagd de middengroepen aan te spreken.”

Jongeren tegen de gevestigde orde

Op dit moment willen twee oppositiepartijen samen verdergaan richting nieuwe verkiezingen. Van der Veere heeft twijfels bij het succes van deze combinatie. “Het zal moeilijk zijn om echt een blok te vormen tegenover de LDP.” Smith: “De oppositie is al zo lang gefragmenteerd, ik ben niet optimistisch dat het ze lukt.”

Voor verandering moeten we volgens Van der Veere naar de jeugd kijken. “Steeds meer jongeren komen op tegen de gevestigde orde. Ze maken onderling allerlei connecties, maar dat vertaalt zich nog niet in de politiek. Dat verandert pas als ze massaal gaan stemmen; bij de laatste verkiezingen deed minder dan de helft van de jongeren dat.”

Van der Veere erkent dat hij uitkijkt naar die verandering. “Ik hoop op een linkse leider, die met een duidelijke agenda laat zien dat hij of zij het land kan besturen.” Maar los van zijn eigen voorkeur meent hij: “Het is goed om te laten zien dat verandering mogelijk is, dan wordt het ook voor meer mensen duidelijk dat het wel zin heeft om te gaan stemmen.”

Ook Smith vindt het ‘jammer’ dat de oppositie zich nog niet sterk weet te maken. “Meer concurrentie zou goed zijn. Dat geldt voor iedere democratie. Veel Japanners zijn niet tevreden, de echte kern van de LDP is maar 35 procent van de bevolking. En binnen die partij zijn de kansen voor vrouwen en jongeren klein; er is wel veel talent maar dat wordt niet begeleid.”

De politiek is een mannencultuur

Een vrouw komt binnen de LDP niet snel boven, weet ook Van der Veere. “De politiek kent echt een mannencultuur, minder dan 10 procent van de parlementariërs van de LDP is vrouw. Abe wilde vier vrouwen in zijn regering, maar het werden er maar twee. Dat is een structureel probleem.”

Nederland heeft ook nooit een vrouwelijke premier gehad, is Japan echt zo anders? “Interessant punt”, zegt Van der Veere. “De toon waarop over vrouwen in de politiek wordt gesproken is in beide landen verrassend vergelijkbaar: ze zouden emotioneler zijn, mannen worden meer als rationele leiders beschreven. De verwachting is dat mannen hard werken en vrouwen thuis zitten met de kinderen. Dankzij een sterke politiek elite blijft dit het overheersende beeld.”

Toch duikt er af en toe een veelbelovende vrouw op in de Japanse politiek. Zoals Yuriko Koike, de gouverneur van Tokio die zich heeft afgescheiden van de LDP. Smith: “In juni van dit jaar is ze met een grote meerderheid herkozen, als onafhankelijke kandidaat. Ze is in veel opzichten conservatief, maar ze heeft aandacht voor sociale kwesties en zet zich in voor de rechten van vrouwen en jongeren.”

Maar Koike is op dit moment geen kandidaat. De volgende premier, ook na verkiezingen, zal volgens Smith en Van der Veere weer een man van de LDP zijn. En die kan opnieuw kiezers trekken met de belofte van stabiliteit. Premier Abe heeft in zijn lange regeerperiode de eenheid binnen zijn partij versterkt. “Dus ik verwacht dat een nieuwe regering zijn beleid voortzet”, zegt Smith. “De koers van de LDP ligt vast.”

Lees ook: 

Abe hield het lang uit, maar slaagde niet in zijn grootse plannen voor Japan

Shinzo Abe was een ongebruikelijke Japanse premier. De rechtse politicus met uitgesproken meningen liet vrijdag weten dat hij om gezondheidsredenen opstapt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden