PolitiekLijsttrekkersverkiezing D66

Wie wordt de nieuwe lijsttrekker van D66? Sigrid Kaag, de verbinder, of de ‘linkse’ Rob Jetten?

Beeld ANP/Hollandse Hoogte, montage Trouw

De coronacrisis heeft bij D66 de keuze voor een nieuwe lijsttrekker op zijn kop gezet. Sigrid Kaag lijkt voorlopig favoriet. De kandidaatstelling is in opmerkelijke stilte geopend. Komt het wel tot een echt duel?

Aan Rob Jetten zal het niet liggen of Sigrid Kaag opgaat voor het lijsttrekkerschap van D66. Keer op keer heeft Jetten, fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer, zijn grote rivaal aangespoord: doe het! Gooi je in de strijd.

In maart vorig jaar al begon hij erover, toen verkiezingen nog ver weg waren. Hij gaf zelf de voorzet. “Ik zou het heel mooi vinden als Sigrid Kaag zich kandidaat stelt”, aldus Jetten over zijn grote concurrent. “Zodat de leden van D66 wat te kiezen hebben. En we met elkaar het debat kunnen voeren: waar willen we naartoe?”

Hij ging in de zomer nog verder. Een vrouw op nummer één, wordt dat niet eens tijd? Bij tv-maker Tim den Besten was hij duidelijk: “Ik zeg altijd: het is tijd voor de eerste vrouwelijke premier van Nederland. Maar we hebben ook nog geen eerste open homoseksuele premier. Dus wie weet.”

Het probleem is: dat ‘wie weet’ van toen hangt nog steeds als een mist­wolk om Jetten heen. Een besluit of hij kandidaat is náást Sigrid Kaag, stelde hij telkens uit. Binnen de partij begint het getalm voor onrust te zorgen. Wanneer neemt Jetten zijn besluit nu eens, vragen actieve D66’s buiten de fractie zich af. Hij kan toch, zeker sinds deze week, gewoon zeggen dat hij ervoor gaat? Waarom is hij zich al niet veel nadrukkelijker aan het warmlopen? Sommigen beginnen te vrezen: er komt niet eens een lijsttrekkersstrijd meer, de kroon ligt al klaar om opgezet te worden. Als Kaag het wil, zal zij het worden.

‘Spannende en belangrijke periode’

In opmerkelijke stilte is deze week de kandidaatstelling geopend. Geen aankondiging op de website van de partij. Wel een mail van de voorzitter aan alle leden, waarin zij een ‘spannende en belangrijke periode’ aankondigt, die op 2 september moet leiden tot een uitslag van het ledenreferendum per e-voting. Tot begin augustus kunnen kandidaten zich melden.

Ook topkandidaat Sigrid Kaag voert de spanning op. Zij is de enige grote naam die over is voor een lijsttrekkersstrijd, nu D66-minister Kajsa Ollongren zich heeft afgemeld om haar gezondheid. Van buiten fractie en kabinet zijn er geen bekende namen die meedoen, is de verwachting. Het is Kaag of Jetten.

Kaag flirtte vorige week nog met het idee van een overstap naar de Wereld Handelsorganisatie WTO , waar in augustus een vacature is voor een nieuwe topvrouw of topman. Inmiddels bezweert ze in alle toonaarden dat dat niet aan de orde is. Voor de minister van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking lonkte de internationale promotie wel even; Kaag werkte eerder voor de VN-Vluchtelingenorganisatie. Het gerucht onderstreepte haar statuur nog maar eens. Beide vacatures zijn eervol, zei Kaag. Het gaf zoveel verwarring, dat ze zich haastte om te bezweren dat ze in Nederland blijft en geen verhuisplannen heeft.

De groeiende schare aanhangers van Kaag heeft vertrouwen dat zij zich snel meldt als kandidaat voor het politieke leiderschap.

Beeld ANP/HH, MONTAGE TROUW

‘Kaag heeft de gave’

Kaag heeft ‘de gave’, klinkt het in de partij. Het gonst van de opwinding over haar kandidatuur, met afdelingen waar nu al de meerderheid op haar wil stemmen. Haar lezingen worden geestdriftig gedeeld op sociale media. Op partijcongressen krijgt ze al langer de zaal aan haar voeten. Vrouwen binnen de partij kwamen met een manifest dat de volgende lijsttrekker een vrouw moet zijn.

“Zij is de aangewezen persoon”, vindt Rien Alink, oud-wethouder van D66 in Amstelveen. “Het is zeker niet: Rob Jetten kan het niet doen. Zijn verdienste is groot. Maar Sigrid Kaag kan het misschien beter. Zij heeft iets bijzonders, zoals zij het grote verhaal kan vertellen en mensen kan overtuigen en voor zich winnen.” Ook Alink vindt, net als het manifest, en eerder Rob Jetten: “Een vrouw als lijsttrekker past D66 goed”.

Niet dat Sigrid Kaag uit het niets komt. Ze gooit al veel langer hoge ogen als de nieuwe troefkaart van de partij, door de partijtop steeds nadrukkelijker naar voren geschoven. Al sinds haar Abel Herzberglezing in 2018 won ze harten bij het deel van de D66-aanhang dat vindt dat de partij zo druk is met coalitiecompromissen, dat het visionaire elan achterblijft. Kaag is het welkome morele baken. In welgekozen woorden waarschuwt ze tegen populisme, nationalisme en Jodenhaat, en roept ze op tot omzien naar elkaar. Leden veerden op.

“Zij neemt je mee in haar speeches, het is niet alleen wat ze daarin vertelt, maar vooral wat ze uitdraagt, een sfeer van weldoordacht verbinden van links en rechts”, vindt Johan Magré, raadslid in Leeuwarden. “Je merkt aan alles: zij heeft verstand van zaken. Wat ik ook bijzonder vind, is hoe ze spreekt over haar geloof, zij is iemand naar wie je altijd graag luistert.”

Jetten verkeert in de luwte

De coronacrisis heeft de keuze Kaag of Jetten – als ze zich beiden melden, tenminste – op scherp gezet, meer dan waar D66 aanvankelijk op rekende. Achter de schermen lijkt de keuze wel gemaakt. ‘Zij wordt het’, verwachten diverse bronnen binnen de partij. Jetten staat politiek en publicitair op achterstand. Als fractievoorzitter verkeert hij sinds de coronacrisis al maanden in de luwte; de macht en aandacht liggen nu bij het kabinet. Het D66-campagneteam is opvallend actief om Kaag te promoten op sociale media.

Toch zijn Jettens kansen zeker niet verkeken. Hij blijft geliefd binnen de partij, ook als de man die een betrokken appje stuurt naar een afdeling waar iets lastigs speelt. Als hij zich meldt als mogelijke lijsttrekker, en als Sigrid Kaag zich meldt, kan de lijsttrekkerstrijd doorgaan. De top mag misschien voorsorteren op Kaag, het zijn de leden die beslissen. De aanhangers van Jetten zijn misschien nu nog stil, maar dat wil niet zeggen dat ze er niet zijn.

Jetten blijft de kandidaat voor leden die willen dat D66 een radicalere koers vaart over sociaal-economische onderwerpen en klimaat. Hij is daar uitgesproken in, terwijl Sigrid Kaag die onderwerpen nog heeft gemeden. Jetten zei in 2018 dat hij ‘muren wil slopen’ op de arbeidsmarkt, het onderwijs, op de woningmarkt. Hij stelde een miljonairstaks voor, al bleven concrete voorstellen nog uit. Met hem wordt D66 waarschijnlijk linkser dan met Kaag aan het roer. Op congressen hebben de leden daar doorgaans wel oren naar.

Een leider die kan regeren of één die ook oppositie kan voeren?

Ook is er nog een andere kwestie: zoekt D66 een politiek leider om na de verkiezingen weer te gaan regeren of een leider die eventueel ook oppositie kan voeren? In het eerste geval is Kaag geschikter, in het tweede Jetten. Er zijn al mensen in de partij die zeggen: als de VVD zo groot wordt, moeten we niet aanschuiven bij een kabinet met VVD en CDA.

Maar wat als zich maar één kandidaat meldt? Alexander Pechtold, de vorige politiek leider, zou het geen ramp vinden als er geen verkiezing komt. “Er is pas een verkiezing als zich twee kandidaten melden”, stelt hij droogjes vast, vanuit de coulissen. “D66 was de eerste partij met zulke verkiezingen. Maar soms is er maar één kandidaat. Het moet geen strijd om de strijd worden. Twee partijgenoten zitten in een debat qua inhoud vanzelf al dicht op elkaar. Als kiezers maar uitgebreid kennis kunnen maken met een kandidaat. Dat is wat telt.” Met de keuze voor de persoon wil Pechtold zich niet bemoeien. “Ik kan voor beiden een laudatio houden.”

Veertien jaar nadat Pechtold aantrad, in 2006, gaat de partij weer een nieuwe politieke leider kiezen. Die functie was nog steeds vrij. Jetten volgde Pechtold alleen op als fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Wie de historische naam wordt op het lijstje ‘D66-leiders’, dat wordt pas deze zomer beslist.

De keuze voor een lijsttrekker is ook een keuze voor een koers. De lijsttrekker presenteert in september het concept-verkiezingsprogramma, en drukt daar haar of zijn stempel op.

D66-leden zijn gewend mee te praten, en zullen teleurgesteld zijn als zij niet kunnen meebeslissen wie de kandidaat wordt. Jetten heeft wel al, samen met het wetenschappelijk instituut, een voorzet rondgestuurd voor zo’n koersdebat. Hij wil weer muren slopen. 

De ogen zijn gericht op hem. Doe het, klinkt het in de partij. Werp je in de strijd. Trek de handschoenen aan. Al was het maar om te zorgen dat de lijsttrekkersverkiezing er komt, met openlijke discussie over de koers.

Het visitekaartje van Jetten: muren slopen

“Klimaatbeleid moet sociaal zijn. D66 krijgt vaak het verwijt dat wij makkelijk praten hebben, dat veel maatregelen voor onze eigen kiezers geen pijn doen. D66 is lang een partij geweest van de economische hervormingen, de hardere onderwerpen. Nu wordt het tijd dat we ons weer wat meer laten gelden op ons sociale karakter. Het klimaat helpen en de sociale verschillen verkleinen gaan heel goed samen.” (Zijn eerste interview als fractievoorzitter, Trouw, december 2018)

“Ik wil de muren slopen tussen tussen mensen met en mensen zonder zekerheid. Tussen mensen met wortels in Nederland en mensen met wortels elders. En tussen mensen met macht en mensen zonder macht.” (Kerdijklezing, maart 2019)

“Nederland laat zich in coronatijd van z’n schraalste kant zien. Geheel in de traditie van zijn voorganger Jeroen Dijsselbloem (PvdA) neemt Wopke Hoekstra (CDA) dit moment van humanitaire crisis te baat om de zwaar getroffen Zuid-Europeanen de les te lezen over begrotingsdiscipline. Een boekhoudersvingertje te midden van hartverscheurend menselijk lijden.” (Maart 2020)

Het visitekaartje van Kaag: verbinden

“Ik zeg onbeschroomd: ik geloof in de kracht van internationale samenwerking. De Europese Unie is een uitdrukking van idealen, moed en visie. Europa is ook een lotsgemeenschap. Ik geloof in het internationale en Europese bestel dat we hebben opgebouwd in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Hervorming? Ja. Afbraak? Nee.” (Abel Herzberglezing, 2018)

“Het baart mij zorgen dat een toenemend aantal mensen door de samenleving wordt afgeschreven. Dat wij ouderen negeren en vergeten. Dat technologie iedereen aan elkaar verbindt en afstand haast betekenisloos maakt, maar dat wij ons dan verliezen in een lege manier van communiceren: snel en oppervlakkig (…). Dat lijkt ons ook harder te maken. Wij verwachten nu vaker succesverhalen van elkaar te horen (…) Steeds meer mensen krijgen daardoor het gevoel er alleen voor te staan.” (Preek van de Leek, 2019)

“We zien Jodenhaat en agressie tegen Joden overal weer toenemen. Rechtsextremisme, etnisch-nationalisme en radicaal-islamisme steken de kop weer op. Internationaal, en in Nederland. Zaaiers van verdeeldheid en ontwrichters van de samenleving. Schreeuwers met een alternatief voor de democratie. Nooit mogen we dit bagatelliseren. Nooit mogen we dit legitimeren.” (Van Randwijklezing, mei 2020)

Lees ook: 

Een recept voor rampspoed, zo’n lijsttrekkersstrijd als die van D66

Zelden lopen lijsttrekkersverkiezingen goed af voor een partij.  Eerdere verkiezingen bij PvdA, GroenLinks en D66 zelf zorgen voor slechte herinneringen. 

Profiel Femke Halsema: een linkse burgemeester onder een rechts vergrootglas.

Het lukt Femke Halsema maar niet om burgemeester van Amsterdam te worden met een onbesproken profiel, een figuur die alleen maar de openbare orde handhaaft en zorg draagt voor de bevolking. Misschien houdt ze te veel van het politieke debat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden