Taalgebruikinterview

Wie snapt nog wat er in de Troonrede eigenlijk wordt gezegd?

Koning Willem-Alexander leest op Prinsjesdag de Troonrede voor in de Grote Kerk in Den Haag. Communicatiespecialisten vinden de toespraak onnodig ingewikkeld. Beeld ANP
Koning Willem-Alexander leest op Prinsjesdag de Troonrede voor in de Grote Kerk in Den Haag. Communicatiespecialisten vinden de toespraak onnodig ingewikkeld.Beeld ANP

Bij Olaf Geysendorpher en Eva Dalebout is de ergernis voelbaar tijdens de Troonrede. Bombastisch en onbegrijpelijk als altijd, vinden de herschrijvers van de rede van vorig jaar.

Het duurt ongeveer driekwart Troonrede, maar dan is daar toch het woord waar Olaf Geysendorpher en Eva Dalebout al die tijd bang voor zijn. Net als vorig jaar slingert de koning de term ‘multilateraal’ de Haagse Grote Kerk in. En hoe. De internationale inbedding van ons land in de naoorlogse multilaterale wereldorde blijft van wezenlijk belang, klinkt het in miljoenen Nederlandse huishoudens. Het is een zin waar de Middelburgse communicatiespecialisten, voorzichtig uitgedrukt, niet heel enthousiast van worden.

De Troonrede mag wel wat begrijpelijker, concludeerde het tweetal vorig jaar na Prinsjesdag. Ze namen een onderzoeksbureau in de arm dat tien passages voorlegde aan een groep Nederlanders. Slechts universitair geschoolden haalden een nipte voldoende, de meesten begrepen er weinig van. “Onderling hadden we ook discussie over bepaalde passages”, zegt Geysendorpher. “Terwijl wij zijn opgeleid in dit vak. Eva stelde daarom voor om de Troonrede te herschrijven. We hebben onze versie naar de koning gestuurd.”

Alsof het officieel moet klinken

Maar die begint zijn rede van 2021 weer net zo moeilijk als andere jaren. ‘Daar gaan we weer’, verzuchten Geysendorpher en Dalebout na twee zinnen. Geysendorpher: “Volgens mij bedoelt hij in zijn inleiding iets anders dan hij zegt. Als er veel verandert, is er juist geen sprake van continuïteit, toch?” Dat denkt Dalebout ook. “Het is alsof het begin heel officieel moet klinken. De eerste alinea is meteen het moeilijkste van de hele Troonrede. Zonde.”

Juist wanneer Geysendorpher in een Middelburgs kantoor van nee schudt, schakelt de regie over naar een beeld van demissionair premier Mark Rutte die in de Haagse kerk van ja knikt. Dit is het contrast tussen de man die wel eens wat vergeet versus de premier die ergens geen actieve herinnering aan heeft.

Het beeld zegt volgens Geysendorpher alles. “Als je zo slim bent dat je alles begrijpt, kun je je niet inleven in mensen voor wie teksten moeilijk zijn. De Troonrede moet begrijpelijk zijn. Als ik mooie taal wil horen, ga ik wel naar een poëzieavond.”

Acceptabele passages

Het is niet alleen kommer en kwel dit jaar. Zeker het middenstuk kent heel acceptabele passages. Maar of de duvel ermee speelt, elke keer als Dalebout dat zegt, schiet ze in de lach omdat er steevast weer een bijzondere formulering volgt. “Soms heb ik het idee dat ze het echt begrijpelijker hebben willen maken. En dan komt er bijvoorbeeld ineens zo’n metafoor met de Rubik-kubus. Je hebt toch helemaal geen metafoor nodig tijdens de Troonrede?”

Zou het kunnen dat de koning bewust moeilijke taal gebruikt om te laten zien dat hij niet zomaar iemand is? Geysendorpher: “Mensen gebruiken vaak moeilijke woorden om intelligenter te worden gevonden. Maar heb je dat ook nog nodig als je die status al hebt? Misschien is het juist sterker als je dan de taal van de straat spreekt. Willem-Alexander kan dat, want tijdens interviews praat hij ook gewone taal.”

De Middelburger schrijft ondertussen druk mee. Geopolitieke verhoudingen. Polariserende toon. Transatlantische samenwerking. Waardengemeenschap. En diverse keren het woord rechtsstaat, steeds in een andere context. Eén keer moet de deur daarnaartoe voor iedereen openstaan. “Wat is dat? En hoor, de staatsschuld is door de steunmaatregelen niet uit het lood geslagen. Kan een schuld dat dan? Die heeft toch geen emotie?”

Vertel het zoals in een café

De kroegregel is duidelijk niet aan de koning besteed, zegt Geysendorpher. “Vertel iets zoals je dat in een café ook tegen iemand zou doen.” Dalebout: “Als ik niet binnen tien seconden een ander woord voor iets kan bedenken, is het niet goed.” Soms lijkt het dat wollig taalgebruik ervoor moet zorgen dat de inhoud minder concreet is. “De koning zegt dat schuivende machtsverhoudingen op het wereldtoneel een probleem zijn. Daarmee bedoelt hij toch gewoon dat China te machtig wordt?”

Na het belabberde begin bewaart de koning het ergste voor het laatst. ‘Als elke tijd overgangstijd is, is maatschappelijke verandering een constante.’ Het is tot daaraan toe als je de zin een paar keer rustig leest, maar funest tijdens een toespraak. Geysen­dorpher: “En de zin die vorig jaar in ons onderzoek het slechts scoorde, de laatste, staat er nu ook weer letterlijk zo in. Misschien ook niet zo verrassend. We kregen vorig jaar een brief terug van het Ministerie van Algemene Zaken. Daarin stond dat de Troonrede voor middelbare scholieren begrijpelijk is. Ze erkennen het probleem dus niet. Misschien doordat de ambtenaren onderling ook zo praten en niet meer snappen wat makkelijke taal is.”

De communicatieprofessionals zouden wel eens tijdens de totstandkoming van de Troonrede willen aanschuiven. Dalebout: “De teksten van de afgelopen jaren zou ik zelf niet kunnen schrijven. Maar de makers hebben blijkbaar geen enkele moeite met een onbegrijpelijk stuk. Is er dan helemaal niemand die zich afvraagt wat er met bepaalde passages wordt bedoeld? Denken de betrokkenen allemaal dat de zinnen hetzelfde betekenen? Dat zou mij verbazen.”

Lees ook:

De troonrede ging vooral over de problemen die dit kabinet niet kan oplossen

Ondanks de politieke impasse, de toeslagenaffaire, de coronapandemie en alle uitdagingen waar Den Haag en de samenleving mee te maken hebben, noemt het demissionaire kabinet-Rutte III Nederland ‘een goed land om in te leven’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden