null Beeld

Weekboek formatie

Weekboek Formatie: Een heel andere Rutte

Eén partij is veruit de grootste geworden bij de verkiezingen. Het heeft onherroepelijk gevolgen voor de politieke krachtsverhoudingen. Het is meteen zichtbaar, in de eerste week van de formatie.

Er staat een heel andere beoogd premier dan in 2017. Het is dezelfde man, Mark Rutte, namens dezelfde partij. Het is de Rutte die iedereen vertrouwd is, na drie premierschappen en ontelbare coronapersconferenties waarmee hij in elke huiskamer binnenkomt. Toch oogt zijn vierde premierschap nu al anders dan het vorige.

Zonder aarzeling heeft Rutte piketpalen geslagen, over hoe hij de leiding wenst te nemen in deze periode. Het oogt meer top-down. Niemand hoeft van hem verantwoording af te leggen voor de grote vertrouwensbreuk in de prille kabinetsformatie. Notities uit de formatiegesprekken, over CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt die een ‘andere functie’ moet krijgen, roepen vele vragen op. Maar Rutte knipperde niet met de ogen. “Neeeee”, sprak hij. “Verantwoording afleggen, dat gaat niet. Nee.” Daarmee konden de andere partijen en vooral de Tweede Kamer het doen.

Die figuur zal vast weer terugkeren

Het kan coronavermoeidheid zijn, maar toch: waar is de Rutte die zo soepel met iedereen kan verbinden? Die politieke verschillen kan overbruggen? Die zijn eigen rol het liefst klein houdt? Op een goed moment in de formatie zal die figuur vast weer terugkeren. Een kabinet smeden gaat niet samen met powerpolitiek van de grootste partij, hoe groot de winst ook was.

Een coalitie bouwen is lastiger dan in 2017. De twee grootste winnaars zijn het zelfs niet eens over de richting. De VVD wil naar rechts, met JA21. Maar D66 wil naar links, over de progressieve boeg. Het was de vorige keer overzichtelijker: toen liet het blok van VVD, CDA en D66 elkaar geen moment los, hoe eindeloos de formatie ook duurde. Rutte stak er veel energie in.

Mark Rutte loopt over het Binnenhof tijdens de verkennende fase van de kabinetsformatie. Beeld ANP
Mark Rutte loopt over het Binnenhof tijdens de verkennende fase van de kabinetsformatie.Beeld ANP

Zou de wendbare Rutte van 2017 ook zulke risico’s genomen hebben als hij deze week deed met het CDA, zijn favoriete coalitiepartner? Hij zet hoog in. Het is tevens te zien in de strategie die de VVD kiest in de formatie. Rutte wijst JA21 aan als vierde partij voor een coalitie. Vrij kansloos in de praktijk, en in zetels een smallere basis dan een coalitie met PvdA of ChristenUnie erbij. Het is hem misschien vooral om het signaal te doen, richting D66. Alsof Rutte zegt: die progressieve wensen van jullie, daar zit de VVD niet aan vast.

De hakken in het zand

Alle partijen hebben nog de hakken in het zand. Een assertieve Tweede Kamer heeft in reactie op de chaotische start van de formatie zijn tanden laten zien. Of Rutte het wil of niet, er komt alsnog een debat met de opgestapte verkenners Ollongren en Jorritsma, over alles wat er is misgegaan.

Dat debat zal nog iets laten zien, dat ándere verschil. Partijen waren er in 2017 op gespitst alles zo zorgvuldig mogelijk te laten verlopen. Het was nog maar de tweede formatie zonder de koning. Fouten vermijden bleef een halszaak.

In de formatie van 2021 zit de slordigheid niet alleen in een A4’tje onder de arm. Die zit in de formatie zelf. De taken van een verkenner staan nergens formeel omschreven. Dat leek niet nodig, de verkenner zou een nietige figuur zijn, die alleen het voorwerk zou verrichten en een informateur aanwijzen. Maar zo bescheiden hebben de eerste verkenners van VVD en D66 zich bepaald niet opgesteld. Er werd al flink onderhandeld, in een grijs schemergebied. Het beeld is niet fraai, van winnaars die vast wat ruimte pakken.

Politiek verslaggever Wilma Kieskamp blikt wekelijks terug op de kabinetsformatie.

NB: In een eerdere versie van dit artikel stond abusievelijk dat de formatie in 2017 de eerste zonder de koning was. Dit is echter al zo sinds 2012.

Lees ook:

Speculaties over de toekomst van Omtzigt. ‘Bizar, dit inkijkje’

‘Positie Omtzigt. Functie elders.’ Het raadsel van het Binnenhof is hoe deze vier woorden in de formatie-notitie van verkenner Kajsa Ollongren terecht kwamen.

Lees ook: Alle nieuws en achtergronden over de verkiezingen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden