Ed Nijpels.

InterviewEd Nijpels

‘We zeggen tegen boeren dat het allemaal niet zo ingrijpend zal zijn. Maar dat wordt het wél’

Ed Nijpels.Beeld Maartje Geels

Ed Nijpels is een onverwoestbare optimist. Maar de kansen die de wereld gemist heeft om het klimaatprobleem op te lossen, stemmen hem droevig. ‘Dat komt door politieke onwil.’

Niels Markus en Vera Brouwer

Op de salontafel voor Ed Nijpels ligt een map met notulen uit de ministerraad. Voorafgaand aan het interview zocht hij nog even op dat de VVD-ministers in 1989 wel degelijk akkoord gingen met zijn Nationaal Milieubeleidsplan (NMP). Toen de VVD-fractie niet akkoord ging met het plan van minister Nijpels, viel het kabinet Lubbers II (CDA, VVD). Nijpels’ oog valt op een cynisch briefje in de multomap. Hij schreef het tijdens een ministerraad aan premier Lubbers: ‘Ruud, aardig alternatief voor het NMP: kabinet laten vallen over het milieubeleid’. Nijpels: “O, het antwoord van Ruud is niet te lezen.”

Nijpels (72) kijkt de laatste tijd veel terug. Hij neemt na tien jaar afscheid als voorzitter van het klimaatberaad. Een paar jaar terug leidde hij de onderhandelingen voor het klimaatakkoord, en tot deze week controleerde hij de uitvoering ervan. Ook presenteert hij zijn memoires: Nooit wachten op later. Hij beschrijft hoe hij opgroeide als stotterende en astmatische jongen in Bergen op Zoom, als zoon van een ondernemer en raadslid. Al op jonge leeftijd wordt Nijpels VVD-fractieleider in de Tweede Kamer. Daarna maakte hij zich als een van de eerste ministers hard voor het milieu en het klimaat. Nijpels schrijft zoals hij praat: levendig en met zijstraten. In het boek wisselt hij beschouwingen over het milieu en de VVD af met anekdotes over de tijd dat hij in zaaltjes optrad als hypnotiseur, of over een reis naar Noord-Korea.

Vandaag presenteert het Planbureau voor de Leefomgeving cijfers waaruit blijkt hoe het ervoor staat met het klimaat. Wat verwacht u?

“Het is nauwelijks nieuws, maar we liggen nog niet op schema voor de voorgenomen CO2-reductie van 55 procent in 2030. Uit cijfers van Prinsjesdag blijkt dat we tussen de 39 en 50 procent gaan halen. Die bandbreedte voor 2030 ligt ieder jaar wat hoger. Toch vind ik dat er soms wat te negatief over die cijfers wordt gedacht. Het staat buiten kijf dat we 55 procent met de huidige inspanning niet halen, maar je moet het halen in 2030. Als we nu al klaar zouden zijn, zou dat een wereldwonder zijn. Dan kunnen we op onze handen gaan zitten. Er moet nog veel gebeuren, maar we hebben acht jaar de tijd. Het is goed dat het kabinet in een onderzoek om extra maatregelen heeft gevraagd. Want er zijn altijd tegenvallers, leert de praktijk.”

Kabinetten stellen zich al tien à vijftien jaar zeer ambitieuze klimaatdoelen, die ze vervolgens niet halen. Hoe verklaart u dat?

“Omdat het razend ingewikkeld is. We hebben eerst de strijd moeten voeren om mensen te vertellen dat klimaatverandering een buitengewoon ernstig probleem is. Dat begint in te dalen. We kunnen chagrijnig zijn, maar er is wel een aantal successen behaald de afgelopen jaren. Inmiddels hebben meer dan twee miljoen huizen zonnepanelen. Drie jaar geleden gingen we ervan uit dat dat er 300.000 zouden zijn. 75 procent van de elektriciteit wordt in 2030 duurzaam opgewekt. En we zijn klaar om met waterstof aan de slag te gaan. Er zijn wel degelijk doorbraken bewerkstelligd.”

Daar staan zeer sombere klimaatrapporten tegenover. Maakt dat u nooit moedeloos?

“Nee, als ik moedeloos was geweest, dan had ik een friettent moeten beginnen. Dan heb je alleen maar te maken met de prijs van aardappelen en frituurvet. Ik ben onverwoestbaar optimistisch. En niet omdat dat toevallig mijn karakter is. Er gaat bijna geen dag voorbij, of er gebeurt iets bijzonders op technologisch gebied: heel efficiënte zonnecellen of batterijentechniek. Ik denk dat de mens uiteindelijk met technologie in staat is om een groot deel van de problematiek aan te pakken.”

Waar Nijpels terugkijkend wel ‘droevig’ van wordt, zijn de gemiste kansen om het klimaatprobleem eerder aan te pakken. In 1989 nam Nijpels het initiatief voor een wereldwijde klimaatconferentie in Noordwijk. Nederland deed daar ambitieuze voorstellen, die door de VS, Canada en Rusland werden weggestemd.

Nijpels liet een paar jaar terug uitrekenen hoever het klimaatbeleid gevorderd zou zijn als die afspraken wél waren uitgevoerd. “Dan was het probleem nu 50 procent kleiner geweest. Als ik daaraan denk: hoe kan het dat we er 32 jaar over gedaan hebben, terwijl we zó dicht bij de oplossing zaten?”

Recenter zag de VVD’er het in het landbouwdebat. “In 2016 zat ik de commissie duurzame veehouderij voor bij de Sociaal-Economische Raad. We hadden een aantal heel stevige maatregelen, die je nu voor een deel terugziet in de verhalen van stikstofadviseur Johan Remkes. Het kabinet reageerde positief op ons unanieme advies, maar het CDA heeft het onder tafel gewerkt door het tijdens de kabinetsformatie controversieel te verklaren. Anders waren we nu een stuk verder geweest met stikstof.”

Hoe kan het dat het internationale klimaatbeleid in al die jaren niet is opgeschoten?

“Politieke onwil. We hebben de afgelopen twintig jaar een hele reeks klimaatconferenties gehad. We krijgen er nu weer één in Sharm-el-Sheikh. Maar elke keer worden de akkoorden niet opgevolgd.”

U schrijft dat u zich stoort aan grootspraak van het kabinet. Zoals aan premier Mark Rutte die zei dat Nederland de Olympische Spelen van het klimaat zal winnen.

“Ik weet nog dat ik op mijn vakantieadres Rutte dat op de radio hoorde zeggen. Vervolgens belde de radio mij. Ik zei: ‘Als je olympisch kampioen wilt zijn, dan moet je een goede conditie hebben, een trainingsplan, een heel goede trainer en een goed voedingspatroon. Alle vier die dingen ontbreken. Dus die top gaan we niet redden’.

“Je ziet wel dat we dankzij het beleid van klimaatminister Rob Jetten ongeveer op de zevende plaats staan in Europa, als de plannen worden geëffectueerd. We gaan de goede kant op. Ik stel altijd vast hoe vriendelijk maar tegelijkertijd vastberaden Jetten is. Ik waarschuw alle mensen die denken dat ze met Jetten een loopje kunnen nemen: hij weet precies wat-ie wil. Je gaat er niet mee kuieren. En dat is goed voor een klimaatminister, want die heeft vele vijanden.”

U bent minder enthousiast over Rutte.

“Ik vind dat de leider van de grootste partij, toevallig ook mijn partij, leidend moet zijn in het maatschappelijk debat. Als ik heel positief ben over het klimaat, dan hebben de VVD en Rutte meegestribbeld. En soms hebben we het actief bemoeilijkt, bijvoorbeeld met die ‘cockpitoverleggen’ die de coalitiepartijen hielden over het klimaatakkoord. Die straalden wantrouwen naar wat wij bespraken aan de onderhandelingstafel.”

U schetst in het boek een pijnlijke scène over een fotomoment met Rutte.

“Op een receptie greep hoofdredacteur Paul Jansen van De Telegraaf me in de kraag. Hij zette me naast Rutte, Kamervoorzitter Khadija Arib en minister Wopke Hoekstra, die op de foto gingen. Rutte ging ineens heel ingewikkeld doen, hij schoof mij zo’n beetje opzij. Naderhand confronteerde ik hem met zijn rare gedrag. Hij zei: ‘Je begrijpt toch wel dat als wij samen op de foto gaan, mensen denken dat we samen dat klimaatakkoord aan het maken zijn’. Ik zei: ‘Wat dan nog!’ Alsof je je moet schamen dat je bezig bent met een klimaatakkoord. Ik ben niet gauw boos, maar toen was ik echt boos.”

U stelt uzelf vervolgens de vraag: wil Mark Rutte het klimaat wel redden?

“Tot nu toe heeft hij nooit enig initiatief genomen. Of we wel of niet de grootste partij zijn, ik vind dat wij het maatschappelijk debat moeten voeren en moeten nadenken hoe we de samenleving willen organiseren. Dat ontbreekt. Daarom Mark: jij moet de lead nemen. Je bent partijleider en nog premier ook. Dus stroop je mouwen op en ga aan de slag met een verhaal en een visie.”

U bent kritisch op de VVD. De partij heeft u meermaals teleurgesteld. Toen u vertrok als fractievoorzitter, toen de fractie niet akkoord ging met uw milieuplan, en tijdens het klimaatakkoord. Heeft u nooit overwogen uw lidmaatschap op te zeggen?

“Nee, dat is een doodzonde. Een lidmaatschap van een partij is nog erger dan een huwelijk, daar neem je nooit afstand van. Mijn lidmaatschapskaart ligt straks op mijn kist als ik afscheid neem van het leven. Ik durf te stellen dat ik in al die jaren redelijk consistent ben gebleven. De VVD heeft de afgelopen twaalf jaar in kabinetten gezeten met de PVV, de PvdA en nu met CDA, D66 en ChristenUnie. De VVD is daarbij iedere keer opgeschoven, mijn opvattingen zijn niet veranderd. Jonge mensen zeggen wel eens tegen mij: uw opvattingen zijn toch eigenlijk geen VVD-opvattingen? Dan zeg ik: vriend, hoe oud ben jij? En hoe lang ben je lid? Mag ik na 54 jaar lidmaatschap zelf oordelen of het past in de lijn?”

Stemt u nog altijd VVD?

“Ja, ik probeer altijd te stemmen op een vrouw die voor verandering is. Tot nu toe komt dat in de fractie niet heel erg uit de verf, maar ik weet zeker dat bijvoorbeeld fractievoorzitter Sophie Hermans verlichte ideeën heeft. Maar ik ben bevooroordeeld, ik heb Sophie nog op schoot gehad, haar vader Loek Hermans is één van mijn oudste vrienden. Van Sophie weet ik zeker dat die staat voor een VVD waarin je kunt debatteren. Ook de nieuwe klimaatwoordvoerder Silvio Erkens straalt een nieuwe koers uit. Maar ik erger me er behoorlijk aan dat we bij de VVD soms bang zijn om een debat te voeren, omdat we vrezen dat dat als een aanval op Rutte wordt gezien. Het is ongezond als je een debat ziet als kritiek op de leider. Inhoudelijk debatteren is de kern van politiek.”

U schrijft dat u één keer overwoog de partij te verlaten, toen Rita Verdonk mogelijk partijleider werd. U zou op haar ‘dodenlijst’ hebben gestaan.

“Ja, er werd toen gezegd dat als Verdonk zou winnen, er zo’n 20 à 25 mensen moesten verdwijnen uit de VVD. Ik had stelling genomen tegen Rita en voor Mark. Dus ik was een van die mensen. Zoals alle in haar ogen te progressieve mensen in de VVD. Toen heb ik even overwogen de partij te verlaten, mocht zij gekozen worden. Maar ik dacht al snel: het is veel leuker om haar met volle kracht te gaan bestrijden. Dan hadden we een paar jaar lol gehad. Er wordt altijd gesproken van gezond verstand bij de VVD. Maar als 47 procent van je achterban denkt dat Verdonk de ideale leider is, dan heb ik enige twijfel aan dat gezonde verstand.”

Op het recente VVD-congres was opnieuw een spannende stemming, waarbij iets meer dan de helft het eigen stikstofbeleid wegstemde.

“Stikstof werd daar ook weggezet als een onzinverhaal. Precies zoals we hebben meegemaakt met het klimaat. Met argumenten dat er geen klimaatverandering is of dat het niet door de mens komt, ben ik doodgegooid. Terwijl: het klimaat is nog abstract voor mensen, maar stikstof is een reëel probleem, want de vergunningverlening ligt stil. Ik vind dat stikstofminister Van der Wal haar poot stijf moet houden. Johan Remkes bracht twee jaar terug al een helder advies over stikstof uit. Deze zomer is hij door het kabinet teruggeroepen om wéér een rapport te schrijven. Dat vind ik zo’n blijk van politiek onvermogen. Hij heeft al een rapport geschreven! Lees dat, dan weet je wat er moet gebeuren. Je ziet wat er nu weer gebeurt: Remkes heeft op een aantal punten de boeren naar de mond gepraat, waardoor ze even tevreden zijn. Maar er ontstaat toch weer discussie over zijn advies, en dan ben je weer terug bij af. Net als met CO2 willen we met stikstof de werkelijkheid niet onder ogen zien, waardoor we het probleem laten dooretteren. We zeggen tegen boeren dat het allemaal niet zo ingrijpend zal zijn. Maar het gáát ingrijpend zijn. Politici die eromheen draaien, die draaien de boeren een rad voor ogen.”

Ed Nijpels

Ed Nijpels werd geboren op 1 april 1950 in Den Helder. Sinds 1968 is hij lid van de VVD. Van 1976 tot 1982 was hij gemeenteraadslid in Bergen op Zoom en sinds 1977 Tweede Kamerlid. Vijf jaar later werd Nijpels verkozen tot VVD-fractievoorzitter. Tijdens het kabinet-Lubbers II (1986-1989) was hij minister van volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieubeheer. Na zijn Haagse tijd werd hij burgemeester van Breda. Van 1999 tot 2008 was Nijpels Commissaris der Koningin in Friesland. Als voorzitter van het Klimaatberaad werkte hij in 2018 en 2019 aan het klimaatakkoord. Deze week neemt hij afscheid als voorzitter van het Voortgangsoverleg Klimaatakkoord.

Lees ook:

Gebrek aan visie van Ruttes VVD leidt tot morrende leden

Na twaalf jaar Rutte groeit de onvrede onder VVD-leden. De partij is een ‘applausmachine’ geworden, zei de onlangs gekozen partijvoorzitter. En de leider krijgt te weinig tegengas.

Ed Nijpels staat voor zijn klimaatakkoord: ‘In België vroegen ze me: hoe doet u dat toch?’

Iedereen vindt wel iets van het Klimaatakkoord. Maar Ed Nijpels staat pal voor ‘zijn’ akkoord. “In België vroegen ze me: hoe doet u dat toch?”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden