Wetgeving

Wat zou het uitroepen van de noodtoestand in Nederland betekenen?

Servische agenten patrouilleren met mondmaskers. Servië riep op 15 maart de noodtoestand uit, net als veel landen, vanwege de coronacrisis. Beeld EPA

Een lange rij landen heeft de noodtoestand al afgekondigd vanwege de corona-pandemie. Wat zou zo’n ingreep in Nederland betekenen?

Iedere Nederlander zal deze dagen als een noodsituatie beleven. Een juridische noodtoestand is daarentegen nog ingrijpender: dan zet een nationale of regionale overheid bestaande wetten opzij om zo nog beter een ramp of noodsituatie te kunnen bestrijden. Veel landen, gouverneurs en burgemeesters wereldwijd zijn daar vanwege het coronavirus al toe overgegaan, zoals in Italië, Spanje, Luxemburg, de VS, Australië en Brazilië.

Zover is het hier nog niet. De maatregelen die Nederland tot nu heeft genomen, vinden hun basis in bestaande wetten. Een van de belangrijkste is de Wet publieke gezondheid. Die geeft bevoegdheden voor de bestrijding en regelt alle verplichtingen rond het melden van besmettelijke ziekten. Toenmalig minister Bruins (medische zorg) heeft daartoe al eerder de corona-pandemie als een infectieziekte behorend tot ‘groep A’ van deze wet verklaard, net als Mers en Sars.

Schrappen van vluchten en vaarreizen

Op grond van deze wet mogen ministers, en ook burgemeesters en wethouders van getroffen regio’s, vergaande maatregelen nemen ter bescherming van de volksgezondheid. Dat zagen we de afgelopen dagen al gebeuren, met het sluiten van horeca of het beperken van het recht op vereniging, waardoor evenementen niet doorgaan. Deze beperkingen mogen in principe zes maanden gelden. Autoriteiten mogen om redenen van volksgezondheid ook vluchten en vaarreizen schrappen of beperkingen opleggen.

Dezelfde wet regelt ook dat de autoriteiten een besmet persoon desnoods gedwongen in quarantaine mogen zetten of medisch onderzoeken, met toestemming en na toetsing van een rechter. Ook kan de minister een vorderingsbesluit instellen, zoals Bruins heeft gedaan voor mondkapjes.

Ook over de eigen grenzen heeft Nederland vergaande controle, ondanks het feit dat ons land deel uitmaakt van de Europese Unie en de Schengenzone. Daarbinnen is weliswaar het vrij verkeer van personen geregeld, maar hierop zijn uitzonderingen mogelijk om de volksgezondheid te beschermen. Op grond van zo’n bepaling sloten al meerdere lidstaten hun grenzen.

Veel bevoegdheden zijn er al

Mocht het kabinet dus alsnog besluiten tot een verregaande lockdown, dan beschikt het al over veel wettelijke bevoegdheden om dat te doen. Wel kan het uitroepen van een, beperkte of algemene, noodtoestand helpen bij het handhaven van een grootschalige lockdown. Dit zou dan gebeuren op basis van de Coördinatiewet Uitzonderingstoestanden, die sinds 1996 van kracht is. Ook daarvoor bestonden er al allerlei noodwetten, die bijvoorbeeld ingezet werden bij de grootschalige overstromingen in rivierenland in 1995 en in Zeeland bij de watersnoodramp in 1953.

Bij het uitroepen van een noodtoestand ontstaat er een uitzonderlijke rechtstoestand, waarbij de gewone wetten en regelgeving tijdelijk buiten werking worden gesteld. De overheid kan zo nog sneller beslissingen nemen, zonder overleg te voeren met het parlement of met burgers. Het parlement kan deze noodtoestand uiteindelijk weer opheffen of aan een limiet binden.

Avondklok en voedseldistributie

Te denken valt dan aan noodwetten die bijvoorbeeld militairen het gezag geeft om burgers te controleren, het instellen van een avondklok of het creëren van verboden gebieden, of aan voedseldistributie en prijscontrole, aan het opleggen van kredietregels aan banken, het invoeren van dienstplicht of het verstrekken van ‘blanco’ kredieten door De Nederlandsche Bank aan de staat.

De meeste landen en deelstaten gebruiken de noodtoestand om snel meer geld te hebben voor de bestrijding. In de VS kwam door het uitroepen van een nationale noodtoestand snel 50 miljard aan federale noodhulp beschikbaar. Amerikaanse presidenten gebruiken deze National Emergencies Act veel vaker, er zijn op dit moment nog tientallen andere ‘noodtoestanden’ van kracht. President Trump riep er vorig jaar nog een uit om geld vrij te spelen voor de bouw van de muur aan de grens met Mexico. Nederland heeft een noodtoestand daarvoor niet nodig: de schatkist beschikt over veel reserves en de staat kan voorlopig voldoende lenen op de kapitaalmarkt.

Lees ook: 

Nederland wordt op dit moment bestuurd door 25 ‘oorlogsburgemeesters’

De 25 ‘oorlogsburgemeesters’ hebben momenteel de knuppel in handen. De rest moet vooral de administratieve taken op het gemeentehuis bewaken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden