RacismedebatRol overheid

Wat kan de overheid meer doen tegen racisme? ‘Excuses voor schandvlek in geschiedenis nodig’

Demonstranten tijdens een demonstratie tegen racisme in het Nelson Mandelapark in de Bijlmer.Beeld ANP

Spreekkoren op de voetbalvelden, discriminatie op de arbeidsmarkt, onderschatting in onderwijsadviezen, makelaars die gekleurde huurders helpen weren, bij vele debatten over ernstige incidenten is racisme in het parlement besproken. 

Maar nog nooit debatteerde de Tweede Kamer over ‘systemisch racisme’, zoals premier Rutte het een maand geleden voor het eerst benoemde en erkende.

De dag van het debat vandaag is niet toevallig gekozen. Keti Koti is de Surinaamse viering van de afschaffing van de slavernij. De recente protesten tegen racisme hebben de aandacht nog eens extra gevestigd op de rol die de overheid zou moeten spelen in de strijd tegen racisme.

Volgens de letter van de wet is racisme in de rechtsstaat Nederland verboden. Premier Rutte is daarom altijd terughoudend geweest over de rol die de overheid of de politiek zou moeten spelen in de strijd tegen racisme in de samenleving. “Politiek kan racisme niet doen verdwijnen”, is een van zijn uitspraken. De samenleving, burgers onderling, die moeten het doen. Alleen heeft die houding zijn langste tijd gehad. 

Ook binnen Rutte’s VVD daagt het besef dat de problemen dieper wortelen dan gedacht, en dat meer (overheids)actie nodig is. “De tijd van ‘laat maar’ is voorbij”, zei fractievoorzitter Klaas Dijkhoff in Trouw.

Een kwestie van de hand in eigen boezem steken

Maar wat staat de politiek dan te doen? Lastig is dat het debat vandaag gevoerd wordt door een parlement waarin geen enkele Nederlander met Surinaamse of Afrikaanse wortels zetelt. Daarmee wordt het ook een kwestie van de hand in eigen boezem steken, van zelfinzicht en erkenning van falen, hoe hard partijen ook zullen proberen de premier en zijn regering tot actie te dwingen.

Een excuus voor het slavernijverleden van Nederland ligt het meest voor de hand. Regeringspartijen D66 en ChristenUnie zullen daar vandaag op aandringen, net als GroenLinks al eerder deed. Andere partijen als de SP en de Rotterdamse PvdA-burgemeester Aboutaleb drongen al jaren geleden aan op nationale excuses.

In 2013 betuigde de Nederlandse regering voor het eerst haar “diepe spijt en berouw” over het slavernijverleden. Tijdens de herdenking op 1 juli bij het Amsterdamse slavernijmonument zei vice-premier Lodewijk Asscher toen: “Ik sta hier namens de Nederlandse regering en kijk terug op deze schandvlek in onze geschiedenis. Ik kijk terug en betuig diepe spijt en berouw over hoe Nederland is omgegaan met de menselijke waardigheid.” De woorden van ‘diepe spijt en berouw’ zijn ook vorig jaar herhaald door minister Ollongren van binnenlandse zaken.

Het protest tegen racisme vorige maand in het Nelson Mandelapark in de Bijlmer. Beeld ANP

‘Excuses voor ons eigen handelen’

Nu zegt D66-fractievoorzitter Rob Jetten: “Uitingen van spijt, berouw en schaamte zijn op zijn plaats. Maar daarmee nemen we nog geen historische verantwoordelijkheid voor onze geschiedenis. Dat kan alleen als we het leed erkennen van veel mensen en onze excuses aanbieden voor ons eigen handelen.”

Volgens Gert-Jan Segers van de ChristenUnie moeten we “ons als gehele samenleving verzoenen met een verleden waarin onmenselijk leed is aangedaan, dat tot op de dag van vandaag doorwerkt. Het is daarom belangrijk de rol van Nederland in het slavernijverleden te beschrijven, te erkennen en daar dan ook excuses voor aan te bieden.”

Verschillende grote steden zoals Amsterdam en Rotterdam hebben hun slavernijverleden laten onderzoeken. Voor Amsterdam had dat dit jaar moeten uitmonden in een excuus van burgemeester Halsema, ook al waren in de gemeenteraad CDA en Forum voor Democratie tegen. Het excuus is nu een jaar uitgesteld omdat het onderzoek nog niet af is. Amsterdam speelde als eigenaar van de ‘Sociëteit van Suriname’ een grote rol in de internationale slavenhandel.

Bij de voorbereiding van excuses speelt hoogstwaarschijnlijk ook de vraag mee of de overheid dan moet overgaan tot een vorm van herstelbetalingen of een herstelfonds. Dat gebeurde immers ook bij de excuses aan de joodse bevolkingsgroep voor het optreden jegens hen in de Tweede Wereldoorlog.

Typhoon en Davids moeten dialoog aanzwengelen

Het kabinet heeft een commissie aan het werk gezet die het maatschappelijk debat over het slavernijverleden op gang moet brengen. Onder meer popmuzikant Typhoon en ex-international Edgar Davids nemen hiervoor met anderen zitting in een dialooggroep, onder voorzitterschap van de Antilliaanse politicus Frits Goedgedrag. Zo hoopt het kabinet Nederlanders te verbinden en “een bredere erkenning van dit gedeelde verleden” te bereiken, laat minister Ollongren weten. Dat is nodig, want Nederlanders van nu zijn ervoor verantwoordelijk dat “velen van ons nog in gescheiden werelden leven”, zei haar collega Ingrid van Engelshoven (emancipatie) vandaag bij de herdenking van de slavernij.

Typhoon hield na de minister een korte toespraak. Hij moedigde iedereen aan vrijmoedig over het slavernijverleden te spreken: “Niemand scoort een tien in dit debat. Vooruit is de enige optie. Wees moedig in je ongemak, wees welkom bij onze generatie.”

Minister Ollongren zegde gisteren de Eerste Kamer toe dat zij ook de mogelijkheid zal onderzoeken om slavernij bij wet te benoemen als een ‘misdaad tegen de menselijkheid’. Een dergelijk wet bestaat in Frankrijk al.

Tot slot zullen partijen in de Kamer vanmiddag in het debat vast en zeker ook aandringen op betere controle en handhaving van bestaande anti-discriminatiewetgeving. Nog te vaak komen werkgevers, woningverhuurders of anderen die met racistisch gedrag anderen zwaar benadelen, hier ongestraft mee weg.

Lees ook: 

Rutte’s ongemak tegenover racisme is tekenend voor de VVD (en Den Haag)

Wat betekenen de uitspraken van premier Rutte over ‘systemisch’ racisme?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden