null Beeld EPA
Beeld EPA

ReconstructieEvacuatie Afghanistan

Wat er misging bij de evacuatie Afghanistan in 800 pagina's aan appjes en mails

Wat ging er vooraf aan de evacuaties van tolken en ambassadepersoneel uit Afghanistan? Vrijgegeven appjes, mails en memo's moeten antwoord geven op die vraag. Een reconstructie in drie delen over de chaos achter de schermen, ruziënde ambtenaren en de mensen ter plekke.

Kamerleden Pieter Omtzigt en Kati Piri (PvdA) wilden achterhalen hoeveel smeekbedes het ambassadepersoneel deed richting Den Haag in aanloop naar de evacuatie uit Afghanistan. Ze vroegen liefst 800 pagina’s aan mails, appjes, memo’s, rapporten en vergaderverslagen op die over en weer gingen tussen het ministerie van buitenlandse zaken en de Nederlandse ambassade in de Afghaanse hoofdstad Kaboel. De documenten tonen wat er allemaal misging vlak voor en tijdens die evacuatie. Een overzicht van de, deels afgelakte, bevindingen.

De waarschuwingen van het ambassadepersoneel

Kaboel staat op het punt om te worden veroverd door de Taliban. De ambassade heeft al verschillende smeekbedes gedaan richting Buitenlandse Zaken om de lokale staf een veilig vertrek te garanderen. Zonder succes.

Maandag 9 augustus. Op het ministerie van buitenlandse zaken gaat een mail rond over de laatste stand van zaken in Afghanistan. De toon is urgent, zorgelijk. De Taliban rukken sneller op dan verwacht. Een kleine week eerder pleegden de Taliban een aanslag op de Afghaanse minister van defensie. Acht burgers kwamen om het leven, twintig raakten gewond. De visumaanvragen van de te evacueren Afghaanse tolken en het Nederlandse ambassadepersoneel moeten zo snel mogelijk worden afgehandeld, staat in het weekbericht. Vooral nu het vertrek van lijnvluchten uit Afghanistan onzekerder wordt. Andere landen – welke is in de documenten niet te zien omdat ze zijn weggelakt – vliegen hun tolken en lokale ambassademedewerkers al naar veiliger oorden of komen ze op een andere wijze tegemoet.

Ook de ambassade in Kaboel krijgt het weekverslag in de mailbox. Er is inmiddels een pre-crisisberaad gepland in Den Haag. ‘BZ (Buitenlandse Zaken, red.) is in pre-crisismodus gekomen. In Kaboel zijn we al maanden aan het voorbereiden voor dit scenario’, schrijft iemand aan het ministerie van algemene zaken. Het is waarschijnlijk Cees Roels, de plaatsvervangend ambassadeur die deze maand de post bemant. Naar Buitenlandse Zaken gaat ook een mail uit. ‘Kernprobleem is dat de post (de ambassade, red.) al geruime tijd aanstuurt op proactief inspelen op de situatie (en telkens stuitte op een gebrek aan urgentie.’

Al sinds maart 2020 vraagt de ambassade aandacht voor de evacuatie van het lokale personeel in Afghanistan, staat ook in zijn mail. Zonder succes. ‘Je zult nu merken dat de urgentie gekanteld is en de indruk bestaat dat wij in Kaboel achter de feiten aan lopen.’

Evacués uit Afghanistan staan op 21 augustus op het internationale vliegveld in Kaboel in de rij om aan boord te gaan van een Amerikaans transporttoestel. Beeld AP
Evacués uit Afghanistan staan op 21 augustus op het internationale vliegveld in Kaboel in de rij om aan boord te gaan van een Amerikaans transporttoestel.Beeld AP

Vrijdag 13 augustus. Weer een weekverslag. Inmiddels hebben de Taliban 14 van de 34 provinciale hoofdsteden in beslag genomen. Binnen zeven à veertien dagen volgt Kaboel, is de verwachting. ‘Maar dit kan sneller.’ Aan Den Haag de taak om het tolkendossier zo snel mogelijk af te handelen. Het lokale ambassadepersoneel wordt niet uiterlijk 31 augustus, maar 20 augustus op een vlucht gezet. Samen met de tolken die al een visum hebben. Later die dag volgt een verslag van het crisisberaad. Er staan vier vluchten geboekt voor 97 ambassademedewerkers. Omdat onzeker is of deze commerciële maatschappijen blijven vliegen, huurt Defensie ook twee charters in.

‘Dringend verzoek’, mailt de plaatsvervangend ambassadeur zo’n twaalf uur later naar Buitenlandse Zaken. De vluchten voor zijn personeel staan gepland voor 18 augustus en later. Dat is mogelijk te laat om een veilig vertrek te garanderen, schrijft hij, en adviseert nog voor woensdag 18 augustus charters klaar te hebben om – indien de situatie verslechtert – direct te kunnen evacueren. Want de inschatting dat de Taliban zeven tot veertien dagen nodig hebben om Kaboel in te nemen, is inmiddels achterhaald, meldt hij. ‘Daarenboven is de kans dat er een drietal goed gevulde gevangenissen op korte termijn bevrijd worden en er plusminus 6000 Talibanstrijders vrijkomen.’

Evacués uit Afghanistan aan boord van een Amerikaans Globemaster transporttoestel, in augustus 2021. Beeld Brunopress
Evacués uit Afghanistan aan boord van een Amerikaans Globemaster transporttoestel, in augustus 2021.Beeld Brunopress

‘De gehele politieke gemeenschap rent nu naar de uitgang as we speak. We vertrekken nooit, maar nu wel’, schrijft de ambassadeur op diezelfde 14 augustus. Het is in reactie op het verzoek van minister Sigrid Kaag om zo lang mogelijk op zijn post te blijven. Binnen 48 uur zetten andere landen hun staf op een vliegtuig, meldt de plaatsvervangend ambassadeur. Voor hem is het nog wachten op visa voor een deel van zijn lokale staf. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), die gaat over het verstrekken van asiel, wil volgende week bij een aantal medewerkers aanvullende interviews afnemen. Een onaanvaardbaar groot risico, zegt hij. ‘Ik weet niet of onze regering dat risico nog wil en kan nemen. We kunnen ons personeel niet opofferen aan partijpolitiek polderen.’

15 augustus, 07.41 uur in de ochtend. Op Buitenlandse Zaken gaat weer een mail rond met een laatste stand van zaken. ‘De indruk bestaat dat Kaboel gevallen is.’ De plaatsvervangend ambassadeur wijst erop dat er nog 300 tolken, inclusief gezin, geëvacueerd moeten worden. En zijn lokale staf moet nog in veiligheid worden gebracht. Hij herhaalt een eerder verzoek aan Defensie: de komst van een militair team. Zonder kan hij niks beginnen.

Ruzie tussen ministeries

Het ministerie van defensie staat onder politieke druk om Afghaanse tolken te evacueren. Tot frustratie van Buitenlandse Zaken is Defensie in de weken voor de val van Kaboel amper tot actie te bewegen.

Donderdag 3 juni. Defensieminister Ank Bijleveld neemt een breed gesteunde motie van de Tweede Kamer over. Daarin staat dat de regering Afghaanse tolken actief zal opsporen en nog voor het einde van de Nederlandse aanwezigheid in Afghanistan naar Nederland zal halen. “Ik neem uw beroep gewoon heel serieus”, zegt Bijleveld tegen de Kamer.

Maar precies twee maanden later merken ze daar op de ambassade in Kaboel (verantwoordelijk voor het verstrekken van visa aan de tolken) niet veel van. Defensie staat weliswaar onder politieke druk om ‘alle tolken’ weg te halen, ‘maar geeft daar nog een beperkte, weinig proactieve invulling aan’, mailt een ambassademedewerker aan het ministerie van buitenlandse zaken. Een ambtenaar daar reageert instemmend: “Het betreft de houding van Defensie dat het alleen aan de lat staat om te beoordelen of iemand tolk is geweest of niet. Daarna is het aan anderen en horen ze het wel als er een vliegticket geboekt kan worden.”

Defensie bemoeit zich namelijk niet met tolken die niet reageren, geen paspoort meer hebben, geen familiebanden kunnen aantonen met de mensen die ze mee willen nemen of ver buiten Kaboel vastzitten, zien ze bij Buitenlandse Zaken. Het schuurt en is politiek kwetsbaar, schrijft de ambtenaar. ‘Omdat Defensie steeds naar anderen kan wijzen als degenen die verantwoordelijk zijn voor de vertragingen.’

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Een dag later gaat er op het ministerie weer een mail rond over de gebrekkige inspanning van Defensie. Onduidelijk is hoeveel tolken er geëvacueerd moeten worden. In eerste instantie zijn dat er 110, daarna laat Defensie weten 273 tolkenpassen te hebben verstrekt. Maar er klinken ook geluiden dat 150 mogelijke tolken niet in het systeem zitten.

Ondertussen winnen de Taliban in het zuiden van Afghanistan terrein. Ook nabij de stad Kandahar waar veel tolken wonen die voor Nederland hebben gewerkt. Het vliegveld daar is gesloten, maar Defensie zet nog in op commerciële vluchten om tolken te evacueren. ‘DEF (Defensie, red.) slaat niet aan op de berichtgeving t.a.v. de verslechterde veiligheidssituatie’, schrijft een ambtenaar van Buitenlandse Zaken op 8 augustus. ‘Civiele vluchten worden schaarser (...). DEF is moeilijk te overtuigen dat daarop geanticipeerd moet worden.’ De ambtenaar schrijft daarbij dat Defensie pas na twee weken overstag ging om ook andere tolken die voor Nederland werkten, bijvoorbeeld die van de politiemissie Eupol, te evacueren. ‘Dit wekt de indruk dat DEF totaal geen (...) urgentie en verantwoordelijkheid voelt.’

In de ochtend van 10 augustus gaan de kritische ambtenaren met Defensie om de tafel ‘om het belang van snelheid te onderstrepen’. Die middag volgt een opbeurende mededeling: ‘Defensie (...) zit in actiemodus’. Het ministerie wil een charter huren om 50 tolken op te halen die nog niet helemaal door de IND-procedure heen zijn. Defensie wil Justitie en Veiligheid vragen om de documentvereisten als een paspoort en geboortecertificaat te laten vallen. ‘De Directeur Migratie zal dit laten vallen van vereisten voorleggen aan de staatssecretaris van justitie. Maar dat zal naar verwachting nog een zware dobber worden bij haar.’

Donderdag 9 september. De acute evacuatie is inmiddels ruim twee weken achter de rug. Uit een mail over de laatste stand van zaken blijkt dat 426 tolken Afghanistan hebben verlaten, 1089 zitten er nog. Nog een maand later, op 14 oktober, meldt de NOS dat een tolk van de politiemissie Eupol, die nog vastzat in Afghanistan, mogelijk is vermoord.

De acute evacuatie

Tussen 15 en 26 augustus lukt het het evacuatieteam om 2500 Afghanen en Nederlanders in veiligheid te brengen. De omstandigheden zijn rudimentair, waardoor evacués soms ten onrechte worden weggestuurd bij het vliegveld.

‘Ik ben nog steeds niet benaderd door het crisisteam. Naarmate de tijd doortikt, word ik een beetje hopeloos en ik ben bang dat de valse hoop die ik hun de afgelopen dagen heb gegeven, hen fataal zou worden.’ Het is woensdag 25 augustus en een Afghaanse tolk appt met een medewerker van het Haagse belteam. Dat team loodst evacués per whatsapp naar het vliegveld in Kaboel en naar de juiste toegangspoort. De man staat al ruim twee uur met drie gezinnen voor een van de poorten te wachten, in de hoop door Nederlandse militairen uit de menigte gevist te worden. ‘Ik zou het mezelf nooit kunnen vergeven en ook niet de instanties die mij en mijn familie in moeilijke tijden in de steek hebben gelaten.’

Kaboel is op dat moment al tien dagen in handen van de Taliban. Een nieuw ambassadeteam is sinds 17 augustus samen met een groep militairen verantwoordelijk voor de acute evacuatie uit Afghanistan. Die gaat moeizaam. Evacués moeten door een sloot om bij de poort met Nederlandse militairen te komen. Ondertussen krijgen medewerkers van het belteam te horen dat militairen de evacués ten onrechte wegsturen. Soms tot drie keer toe. ‘Deze is net geweigerd, maar moet er doorheen’, schrijft een van hen in de Tolken Communicatie appgroep. ‘We horen dat SOF (militairen van de Special Operation Forces, red.) op de muur erg streng zijn, mensen niet actief helpen en mensen zeggen dat ze niet op de lijst staan terwijl dat later toch zo blijkt te zijn’, schrijft een ander.

Het ambassadeteam zelf zit binnen en geeft Afghanen instructies om in het zicht te raken van de militairen: draag iets met oranje, zorg ervoor dat je je kunt identificeren. ‘Dat laat vooralsnog te wensen over’, appt een van hen. ‘Een deel van de tolken is alles kwijtgeraakt tijdens eerdere pogingen om bij het vliegveld te geraken’, licht het belteam toe. ‘Een ander deel woont niet in Kaboel en heeft hoogstens een tasje met documenten bij zich. Het merendeel beschikt eenvoudigweg niet over iets ‘oranje’.’ De vlag mag voortaan ook op de telefoon getoond worden, spreken ze af.

Buiten de poorten hebben vooral de Amerikanen en de Britten het voor het zeggen. ‘De toegang ligt bij de Britten. Ze moeten doorverwijzen naar ons’, appt het ambassadeteam op 19 augustus. En de drie bussen met 120 Nederlanders die richting het vliegveld willen, moeten door een heus bussensysteem van de Taliban en de Amerikanen. ‘Er wordt nu onderhandeld tussen VS en TLB (Taliban, red.). Morgen 21.00 uur horen we meer’, appt het ambassadeteam.

Die 25ste augustus loopt de spanning in de appgroep op. ‘Is hij binnen? Krijg er buikpijn van’, informeert iemand van het belteam naar een tolk. Een ander wijst op een zwangere vrouw die al uren in de sloot staat te wachten. ‘Telefoons raken leeg, ze staan al uren met hun badge te zwaaien’, zegt iemand uit het belteam. Ondertussen gooien de Britten de boel op slot. ‘Op dit moment kunnen we niks meer voor deze mensen doen’, klinkt het vanuit de ambassade. ‘Wat een vreselijk nieuws’, reageert het belteam. De volgende dag stopt de evacuatie vanwege de toenemende dreiging.

Lees ook:

Al maanden werd gewaarschuwd voor een rampscenario in Afghanistan. Wanneer kwam Nederland in actie? Een reconstructie

Nederland evacueerde 2500 mensen uit Afghanistan. Maar de voorbereidingen voor die evacuaties verliepen rommelig. Ministeries werkten langs elkaar heen, en lang bleef onduidelijk wie wel en wie niet in aanmerking kwam voor evacuatie. Een reconstructie van de politieke besluitvorming.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden