RecensieBoek

Wat doe je tegen Trumpisme?

Masha Gessen ontvluchtte het autocratische systeem in Poetins Rusland. En belandde van de regen in de drup.

Je moet wel sympathie voelen voor Masha Gessen. De journalist en intellectueel emigreerde in 2013 uit Rusland. Het steeds autocratischer bewind van Poetin vond in die jaren een nieuw doelwit in de lgbt-cultuur. Gessen, die zichzelf als non-binair identificeert, en met een vrouw, twee dochters en een geadopteerde zoon samenwoonde, vreesde dat die zoon afgepakt zou kunnen worden onder de steeds strengere anti-homowetgeving, en week uit naar de VS.

Toch een beetje van de regen in de drup, zo lijkt het inmiddels. Want ook de VS heeft inmiddels een leider die het land in steeds autocratischer vaarwater brengt. Daar probeert Gessen in ‘Hoe overleef je een autocratie?’ althans voor te waarschuwen.

Trump valt kranten aan omdat ze nepnieuws zouden verspreiden. Journalisten begrijpen niet dat het Trump niet te doen is om feiten, maar om macht, betoogt Gessen. Beeld AFP

Daarmee onderscheidt dit boek zich van de meeste boeken over Trump. ‘Fire and Fury’ van Michael Wolf, ‘Fear’ van Bob Woodward, en eerder dit jaar ‘A Very Stable Genius’ van Philip Rucker en Carol Leonnig: allemaal probeerden ze het chaotische presidentschap van Trump overzichtelijk te maken met nauwgezette journalistieke reconstructies van de chaotische besluitvorming achter de schermen. Of die missie geslaagd is, kun je je afvragen. Als je eraan terugdenkt, lijken al die boeken in elkaar te schuiven; de ‘onthullingen’ die ze bevatten losten op in de eindeloze stroom nieuws, verontwaardiging en ophef waar burgers in de Trump-jaren murw door zijn gebeukt en langzamerhand onverschillig voor zijn geworden.

Trumpisme als systeem

De taak die Gessen zichzelf in ‘Hoe overleef je een autocratie?’ stelt, is om een iets analytischer blik te werpen op wat er zich de afgelopen jaren voltrokken heeft in de Verenigde Staten. Daarvoor moet je ook het Trumpisme als systeem durven te beschouwen, als een van de varianten op het autocratische script dat zich de afgelopen jaren in veel landen heeft voltrokken. En dat lukt niet door iedere afzonderlijke gebeurtenis te verslaan volgens de journalistieke regels uit het boekje, zoals een groot deel van de Amerikaanse pers volgens Gessen nog steeds doet.

Gessen laat soms overtuigend zien hoe het vasthouden aan de oude spelregels – neutraal taalgebruik, keurig op de persconferenties van het Witte Huis verschijnen – naïef is, als de andere partij niet te goeder trouw is. Zo beschrijft het boek een beschamende persconferentie, waar Trumps voorlichter alle journalisten dwingt om eerst te vertellen waar ze in dit leven ‘dankbaar’ voor zijn, voor ze een vraag mogen stellen, en die vragen vervolgens niet beantwoordt. “Ze had hun laten zien wie de baas was”.

Beeld AP

Het is goed om even tot je door te laten dringen wat in dit boek gebeurt. De afgelopen decennia was mediatraining voor lokale journalisten een vast onderdeel van de internationale hulp voor democratiserende landen, die hun dictators verjaagd hadden. Alleen door zich de standaarden van de westerse journalistiek eigen te maken, konden media de rol spelen die hun in een volwassen democratie toekwam, dacht men. Maar in 2020 is het kennelijk nodig dat juist Amerikaanse journalisten mediatraining krijgen van een iets wereldwijzere collega over hoe je op zinvolle wijze verslag doet van een land dat niet democratiseert, maar autocratiseert.

Factchecken? Niet de oplossing

Gessen groeide op in de Sovjet-Unie, vertrok in 1981 als veertienjarige met het gezin voor tien jaar naar de VS, begon daarna in de wilde jaren negentig in Rusland als journalist, en werd vervolgens als bekende lgbt-activist zelf slachtoffer van allerlei gewelddadige intimidatie toen de democratie onder Poetin afbrokkelde. Al die ervaringen onder verschillende politieke systemen maken dat Gessen soms rakere observaties over het trumpisme maakt dan veel Amerikaanse beschouwers.

Bijvoorbeeld over waarom factchecken niet de oplossing is voor de stortvloed aan leugens van Trump. De trumpiaanse leugen heeft niet als doel om verkeerde informatie over te brengen. “Het is de leugen van de grotere jongen, die jou je petje heeft afgepakt en het nu zelf opheeft, terwijl hij glashard ontkent dat hij dat heeft gedaan. Tegen zo’n leugen kun je je niet verweren, omdat de bedoeling van de leugen is om [je] macht te tonen.”

Of de kwestie van Trumps specifieke taalgebruik en welk doel dat dient. Door zich het begrip ‘fake news’ toe te eigenen, door het over ‘alternatieve feiten’ te hebben, ontdoet hij cruciale begrippen van hun betekenis. Net zoals de Sovjet-Unie dat volgens Gessen deed met verkiezingen, waar maar één kandidaat op het biljet stond. Door zo’n schertsvertoning aan te merken als ‘het in vrijheid uiten van de wil van het volk’, gingen begrippen als ‘verkiezingen’, ‘vrijheid’ en ‘volk’, die een rol zouden kunnen spelen in het verzet tegen de machthebbers, hol en verdacht klinken.

Liberale bubbel

Maar hoewel zulke observaties het presidentschap van Trump absoluut in een helderder licht zetten, beantwoorden ze nog niet de vraag die de titel van het boek expliciet stelt: hoe overleef je een autocratie? Daarvoor moet je, zo zou je denken, toch op zijn minst de vraag beantwoorden: waarin schuilt eigenlijk de aantrekkingskracht van Trump?

Masha Gessen Beeld Tanya Sazansky

Maar zo scherp als het boek de cynische machinaties achter de democratische plichtplegingen in beeld krijgt, zo ver uit beeld blijft de vraag hoe Amerika eigenlijk met Trump opgescheept kwam te zitten. Misschien doordat de schrijver uiteindelijk zelf ook tot de liberale bubbel behoort die in het boek bekritiseerd wordt, en zich er geen goede voorstelling van kan maken van waarom mensen in hemelsnaam op Trump zouden stemmen.

“Wat bij elk politiek project nodig is, is tot een definitie komen van wie ‘wij’ zijn, de gemeenschap die door het project tot een eenheid gesmeed moet worden”, schrijft Gessen. Daar is niets tegenin te brengen. Ook niet tegen het vervolg van de analyse: dat het ‘wij’ van Trump een steeds kleinere groep is, die allerlei minderheden uitsluit. Maar dat de opkomst van Trump misschien wel mogelijk werd gemaakt doordat veel Amerikanen zich ook niet opgenomen voelden in het ‘wij’ van Trumps liberale tegenstanders, dat blijft onbenoemd, en is een belangrijke blinde vlek.

Dus hoe overleef je een autocratie? Gessen komt uiteindelijk, in een echo van Vaclav Havel, uit bij een soort ethiek van waarachtigheid, van dingen bij hun naam noemen. Dat is ook een vrij burgerlijke, individualistische ethiek waarvan onbewezen blijft of die politiek krachtdadig kan zijn in het Amerika van 2020. In het Rusland van 2013 was het in ieder geval niet voldoende. Zo raak je als lezer het ongemakkelijke gevoel niet helemaal kwijt dat emigreren soms de enige manier kan zijn om een autocratie te overleven.

Oordeel: Een boek met frisse observaties, maar laat veel vragen onbeantwoord

Masha Gessen  
Hoe overleef je een autocratie? Donald Trump en de vernietiging van de Amerikaanse democratie  
De Bezige Bij; 224 blz. € 22,90

Lees ook:

Zelfs ruzie maken met de pers kan Trump niet meer opbeuren

De vergaderingen van de stuurgroep coronabestrijding woont Donald Trump maar zelden bij. “En de stuurgroep lijkt dat niet erg te vinden.”

Slopen de sociale media onze democratie?

De sociale media zijn het nieuwe slagveld van de politiek. Op Twitter en Facebook vliegen je de boodschappen en filmpjes van politici zelf om de oren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden