ColumnHans Goslinga

Wat betekent het nog Amerikaan te zijn?

De Franse schrijver Albert Camus (1913-1960) schreef: ‘Op de dag dat de misdaad pronkt met de ­veren van de onschuld, wordt door een merkwaardige omkering, die kenmerkend is voor onze tijd, de onschuld gesommeerd zich te rechtvaardigen’.

De waarneming komt uit zijn boek ‘De mens in opstand’ uit 1951, waarin hij een diep doordachte aanval deed op tijdgenoten die dweepten met de communistische dictatuur in de Sovjet-Unie. Het ging er bij hem niet in dat in naam van een ideaal in een halve eeuw zeventig miljoen mensen in kampen werden opgesloten of gedood. De vrijheid van de een mocht nooit zover gaan dat hij de ander van het leven ­beroofde, welk nobel doel er ook in het geding was.

Tegenover de mateloze vrijheid waarin revoluties gemakkelijk ontsporen, stelde Camus de maat der dingen, die dwingt tot redelijkheid en bezonnenheid. Deze maat leert dat in elke moraal een aandeel realisme nodig is en in elk realisme een aandeel moraal, omdat zowel volledig zuivere deugd als cynisme moorddadig kan uitpakken. Daarom is het idealistische geklets in zijn ogen niet méér gefundeerd dan de cynische provocatie.

Hoe moet je in dit perspectief kijken naar de toestand in de democratische wereld, waar de maat der dingen in onze tijd zoek lijkt? David Brooks, in hart en nieren een Republikein, constateerde deze week in zijn column in The New York Times mismoedig dat ­onder het presidentschap van Donald Trump ‘de vloer van fatsoen’ onder de samenleving is weggeslagen.

Jarenlange polarisatie

Brooks beschouwde die vloer als vanzelfsprekend aanwezig, zoals het trottoir waarop je met z’n allen loopt. Deze gemeenschappelijke basis bleek toch breekbaar. Het eerste schokmoment deed zich al voor tijdens de voorverkiezingen in 2016, toen Trump een rivaal aanviel op zijn uiterlijk. Tot ontgoocheling van Brooks ging het van kwaad tot erger en is er een diepe barst gekomen in het gevoel van lotsverbondenheid als Amerikanen.

Camus schreef dat individualisme en lotsverbondenheid niet tegengesteld aan elkaar zijn. Het is een waarneming om even over na te denken: ‘In zekere zin draag ik helemaal alleen de gemeenschappelijke waardigheid die ik niet in mezelf of in de anderen kan laten kleineren’. Dat is het punt. Wat betekent het nog Amerikaan te zijn? Een samenleving veronderstelt volgens Camus discipline, omdat mensen op elkaar moeten kunnen rekenen. Verdwijnt die wetmatigheid dan is het individu niet meer dan een vreemdeling in eigen huis en raakt de samenleving haar richting kwijt.

Dat maakt de mismoedigheid van Brooks begrijpelijk. De jarenlange polarisatie is ontaard in een legitimiteitscrisis. Trump heeft zelfs de verkiezingen als slagboom voor een vreedzame overdracht van de macht bij voorbaat verdacht gemaakt. ‘Te midden van deze vervreemding van de instituties van de democratie zijn de Amerikanen het vertrouwen in elkaar kwijtgeraakt’.

Intussen pronkt Trump met de veren van de onschuld. Zijn doel is toch onbetwistbaar: Make America great again. Wie zich daartegen verzet, moet logischerwijs worden opgesloten.

Je kunt lang en breed praten over de vraag hoe het komt dat de Amerikaanse democratie zo ver is afgegleden dat tegenstanders vijanden zijn geworden, de aandrijvende rol van Trump staat buiten kijf. Met zijn retoriek heeft hij op de democratie als staatsbestel en als vorm van beschaving, rustend op de vloer van fatsoen, een aanslag gepleegd.

Trump-bashing als businessmodel

Toch raakt Brooks een politiek interessant punt, waar hij de hand in eigen boezem steekt. Trump mag er aanleiding toe hebben gegeven, zijn tegenstanders hebben zich maar al te gretig op de stukken rood vlees gestort die hij bijna per uur in de publieke arena wierp. ‘We zijn een beetje verslaafd geraakt aan onze eigen verontwaardiging en ons gevoel van morele superioriteit. Trump-bashing is een businessmodel geworden’. Dat geldt zeker, maar niet alleen, voor The New York Times.

Het cruciale punt is volgens Brooks dat politiek daarmee is teruggebracht tot louter een middel om je identiteit te bepalen en betekenis te geven. Politiek heeft daardoor een te centrale rol in het leven gekregen, waardoor in Amerika zelfs hele families verdeeld zijn geraakt, Trump-aanhangers tegenover politiek correcte ‘deugmensen’. Met zijn scherpe gevoel voor hoe je aandacht trekt, heeft de voormalige tv-entertainer Trump er met zijn eindeloze stroom van tweets voor gezorgd dat, wat hij ook beweerde, het leven geheel en al om hem draaide. ‘Velen van ons zijn daar te gemakkelijk in meegegaan’, aldus Brooks.

Het is een vermaan aan de media tot terughoudendheid tegenover praatjesmakers en, in de geest van Camus, tot terugkeer naar de politiek als scheppende kracht. Dat bepaalt de individuele mens bij de werkelijkheid, die ver af staat van de realityshow van Donald Trump.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden