AnalyseForum voor Democratie

Waarom trokken Baudets partijgenoten niet veel eerder een grens?

Theo Hiddema, Eva Vlaardingerbroek, Olaf Ephraim, Jan Cees Vogelaar, Frederik Jansen, Joost Eerdmans en Thierry Baudet (vlnr) tijdens de presentatie van de eerste tien kandidaten van Forum voor Democratie (FVD) voor de Tweede Kamerverkiezingen eind oktober.Beeld ANP

Radicaal rechtse partijen slagen er meestal niet in de ‘bruine dampen’ buiten de deur te houden, zo blijkt uit de geschiedenis. Waarom trokken Baudets partijgenoten niet veel eerder een grens?

De rook hangt nog boven de verschroeide aarde van Forum voor Democratie. Het geesteskind van Thierry Baudet brak deze week in tweeën. Leedvermaak over het moddergevecht bij de (virtuele) koffieautomaat en in cartoons is niet te missen. Maar er klinkt ook teleurstelling en frustratie dat het weer niet gelukt is om op rechts een ‘serieus, conservatief en kritisch’ geluid te laten horen, zoals sommigen het omschrijven. Voormalig Forum-lid Sonny Spek – hij verliet de partij al eerder – sprak deze week bij ‘Op1’ zijn spijt uit dat zoveel kiezers nu met lege handen achterblijven. Kiezers die volgens hem niets moeten hebben van het antisemitisme dat aan het licht kwam in whatsappconversaties van de jongerenafdeling, en die een thuis hadden gevonden bij Forum.

Het roept de vraag op of dit kan bestaan: een serieus radicaal-rechtse partij, die zich als totaal anders dan de gevestigde orde presenteert, zonder dat die partij extremistische, racistische of antisemitische elementen in zich heeft. Of daar op z’n minst stevige aantrekkingskracht op uitoefent. Dat blijkt in de praktijk erg lastig, aldus hoogleraar politicologie Sarah de Lange van de Universiteit van Amsterdam. Een nieuwe partij op de flanken onderscheidt zich juist met extreme standpunten, het anders dan de anderen zijn. Een jonge partij in opkomst trekt ­bovendien altijd activisten aan, actieve ­leden die radicaler en extremer zijn dan de achterban van een brede volkspartij.

Overal in Europa

In Nederland zijn ook in een verder verleden voorbeelden te vinden. Zo oefende de Boerenpartij van Hendrik Koekoek in de ­jaren vijftig grote aantrekkingskracht uit op rechts-radicalen, oud-NSB’ers en oud-SS’ers. Ondanks dat Koekkoek publiekelijk afstand nam van fascisme, deed zijn gedogen van ‘foute’ sympathieën onder actieve leden de partij uiteindelijk de das om.

“Dit is een conflict dat voortdurend en breed speelt, overal in Europa, bij Front ­National, Alternative für Deutschland, de Oostenrijkse FPÖ”, aldus De Lange, kenner van radicaal-rechts in Europa. “Wanneer dergelijke partijen electoraal succes hebben, bewegen bovendien de gevestigde partijen ideologisch in hun richting, uit angst voor zetelverlies. Vervolgens moeten de radicaal rechtse partijen nog radicaler worden om onderscheidend te blijven.” Dit verschijnsel kan ook op de linkerflank van de politiek optreden, maar volgens De Lange is tegenwoordig de ruimte op rechts veel groter.

In Nederland is dit goed te zien in de verschuiving naar rechts van standpunten over migratie. Opties als het sluiten van grenzen voor asielzoekers of het aanpassen van internationale verdragen staan nu in het verkiezingsprogramma van de VVD, terwijl die destijds bij Pim Fortuyn en zijn LPF nog als extreem en polariserend werden gezien.

‘Wilders heeft meer politiek talent dan Baudet’

De PVV is zo’n radicale partij die succesvol heeft gezorgd voor normalisering van extreme standpunten. De partij van Wilders werd in het rapport ‘Polarisatie en radicalisering in Nederland’ uit 2010, dat in opdracht van het ministerie van binnenlandse zaken werd gemaakt, voor het eerst ‘nieuw rechts-radicaal’ genoemd. Een van de opstellers, onderzoeker Jaap van Donselaar, noemde deze term destijds uitwisselbaar met extreem-rechts. De benaming viel bij sympathisanten van Wilders totaal verkeerd. De PVV heeft desondanks te kampen gehad met ‘foute’ leden en kandidaten. In 2017 moest Wilders bijvoorbeeld de Rotterdamse lijsttrekker Géza Hegedüs al na één dag aan de kant zetten wegens zijn extreem-rechtse opvattingen. Aan de andere kant zorgden de steeds radicalere uitlatingen van Wilders (en zijn liefde voor Marine Le Pen van Front National) ervoor dat volksvertegenwoordigers de PVV vaarwel zeiden. In 2014 zorgde de beruchte ‘minder, minder, minder’-uitspraak van Wilders zelfs voor een ware uittocht uit de partij.

“Wilders speelt regelmatig met vuur, maar slaagt erin zijn partij tot nu toe heel te houden”, zegt hoogleraar politicologie Lars Rensmann van de Rijksuniversiteit Groningen. Dat ligt volgens hem voor een groot deel aan de persoon Wilders en de partijorganisatie. Forum voor Democratie kende weinig interne partijdemocratie, maar de PVV heeft slechts één lid, Wilders. Dat biedt ideologisch voordelen, maar het kan weer een nadeel vormen bij het werven van ­geschikte kandidaten.

Partij-organisatie is volgens Rensmann een zwak punt van nieuwe radicaal rechtse en populistische partijen. “Het zijn geen professionele politici, sterker, ze komen per definitie van buiten de traditionele orde en missen de jarenlange ervaring. Wilders was wat dat betreft een uitzondering met zijn VVD-verleden, hij is daarin veel slimmer en heeft meer politiek talent dan Baudet.”

Groeipijnen

Door het ontbreken van een kiesdrempel kunnen volgens De Lange in Nederland nieuwe partijen snel opkomen. Met alle groeipijnen van dien, zoals gebrek aan tijd voor werving en screening van kandidaten en controle over de koers. De breuk met organisator en medepartijoprichter Henk Otten in 2019 was voor Forum wat dat betreft een groot verlies. “Je kan alleen maar groot worden als je extern én intern leiderschap uitoefent”, aldus De Lange. “Zie wat er na de dood van Pim Fortuyn gebeurde. De partij die hij achterliet had geen organisatiestructuur, daar had Fortuyn geen belangstelling voor.”

Volgens De Lange lukt het zelden om een populistisch radicaal rechtse partij schoon te houden van leden die zich rechts-extremistisch gedragen. “Misschien is dit ­alleen de Deense Volkspartij gelukt, die meerdere minderheidskabinetten in Denemarken heeft gesteund. Zij royeren systematisch leden die zich extremistisch uitlaten.” Vaak is het een uiterst moeizaam proces, zoals Marine Le Pen laat zien, die Front National al jarenlang probeert te ‘ontdemoniseren’ van het antisemitisch gedachtegoed van vader Le Pen.

Kiezers die gevoelig zijn voor charismatisch leiderschap

Forum voor Democratie is vanaf de ­oprichting een partij geweest die zich afzette tegen het ‘partijkartel’ in Den Haag. Over Baudets ontmoetingen met bekende extremisten is al jaren geleden gepubliceerd, de details van diverse dinertjes zijn afgelopen week vele malen in herinnering gebracht. Waarom hebben zijn partijgenoten die nu als ratten het zinkende schip verlaten, niet eerder hun conclusies getrokken over het extremisme binnen de partij?

Een van de verklaringen is dat Forum meer bood dat de aandacht trok, van grote groepen kiezers. Volgens De Lange is er op de rechterflank een aanzienlijk kiezerspotentieel dat zelf niet radicaal rechts of extremistisch is, maar wel gevoelig voor charismatisch leiderschap en voor specifieke thema’s die per verkiezing kunnen verschillen. Baudet had hier een ‘gelukkige hand’ in, ­geholpen door bredere ontwikkelingen als de anti-EU-stemming rond het Oekraïnereferendum, zijn pleidooi voor directe democratie en de vluchtelingencrisis. Eerder dan Wilders voelde hij het verzet bij delen van de bevolking tegen de klimaatplannen van het kabinet.

Baudets intellectuele ideeën over ‘cultuurmarxisme’, de linkse indoctrinatie van de samenleving, zijn felle aanvallen op klimaatactivisten, de nadruk die hij legt op de homogene natie en zijn strijd tegen het ­supranationalisme van de Europese Unie zijn in de loop der jaren niet veranderd. Ze zijn ook niet nieuw, ze zijn gebaseerd op het werk van anti-Verlichtingsdenkers waaruit de politieke stroming Nieuw Rechts put. Het lijkt nu bijna vergeten, maar precies om deze reden werd de jonge promovendus destijds verwelkomd als verfrissend rechts ­geluid. Nog voor hij politiek actief was,werd Baudet binnengehaald als denker en columnist in de kolommen van onder meer Trouw en NRC, diezelfde mainstream media die Baudet afgelopen week de schuld van alles gaf. VVD-prominenten als Hans Wiegel ­hesen de jongeman op het schild; een groot deel van de rechtse intellectuele elite vond hem veel aantrekkelijker dan Wilders en liep met hem weg.

Verpakt in een politieke boodschap sloegen Baudets ideeën aan bij een breder publiek. In 2019 werd de partij zelfs de grootste bij de provinciale verkiezingen, iets dat nooit eerder een populistisch rechtse partij is gelukt. Dit electorale succes heeft er mede voor gezorgd dat de signalen van Baudets eigen extremisme, bijvoorbeeld zijn herhaaldelijke opmerkingen over de gevaren van ‘omvolking’ zo lang gepruimd werden. Ook al was het – niet te vergeten – mede de aanleiding voor onmin in de partij en de breuk met de Otten-fractie, die niets van ‘boreaal geleuter’ moesten hebben.

Verdere radicalisering van Baudet

De snelheid van de implosie van Forum deze week heeft Rensmann verbaasd, maar het stond een keer te gebeuren, zegt hij. Net als De Lange wijst hij op de een verdere radicalisering van Baudet, zijn ‘gekte’ in de coronacrisis, waarbij hij de kant van complotdenkers koos. “Vergeet niet dat hij ook met de PVV wilde concurreren”, zegt De Lange. En wanneer een partij vervolgens zakt in de peilingen, groeit het risico op onderlinge onenigheid.

Dat de druppel uiteindelijk de antisemitische uitlatingen binnen de jongerenafdeling JFvD zijn geweest, is misschien ook niet zonder betekenis. Forum voor Democratie verschilt op dit punt van de PVV, die wel anti-islam is maar niet antisemitisch. Rensmann: “Echte neonazi’s moeten daarom niets hebben van Wilders’ sympathie voor Israël”. Baudet heeft zich daarentegen meerdere malen, ook in het parlement, ­negatief uitgelaten over filantroop George Soros, een signaal van antisemitisme in ­extremistische kringen. “Bijna iedereen die ik ken is antisemiet”, zou hij volgens ­(inmiddels ex-)partijgenoten hebben gezegd bij het beruchte etentje vorige week vrijdag, waarop de zaak escaleerde.

Antisemitisme ligt bovendien in Nederland historisch gezien gevoeliger dan xenofobie, homofobie of islamofobie en zelfs ­racisme. “Daar wordt, hoe kwalijk deze verschijnselen ook zijn, in de politiek minder alert op gereageerd”, zegt De Lange. Anti-­islamuitingen worden bovendien nadrukkelijk verbonden met het debat over de vrijheid van meningsuiting.

Betekent dit alles dat Baudet of de brokstukken van zijn partij geen kans meer maken bij de verkiezingen? Ervaringen van verwante partijen binnen Europa laten zien dat na een breuk de radicalere vleugel de meeste kans maakt op een doorstart. Of die vlieger al deze verkiezingen in maart volgend jaar opgaat, betwijfelt Rensmann. “Kiezers houden in het algemeen niet van ruzie, van incompetent leiderschap en van profiteurs. Wat we deze week zagen, oogt niet aantrekkelijk.” Maar Rensmann en De Lange sluiten het zeker niet uit. “Het kiezerspotentieel is niet verdwenen.”

Lees ook: 

In FvD-bolwerk Katwijk moet ineens niemand meer wat van Thierry Baudet hebben

Bij de Provinciale Statenverkiezingen in 2019 kreeg Forum voor Democratie in Katwijk nog bijna een kwart van de stemmen. Maar van het enthousiasme onder de ‘Kattekers’ lijkt door alle ophef binnen de partij weinig meer over. ‘Forum is in elkaar gedonderd, en dat komt niet meer goed.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden