TerugblikPolitici in Europa

Waarom Timmermans in 2019 de grote winnaar én verliezer was in de EU

Beeld AP

Lijstjestijd! Wie zijn de grootste winnaars en verliezers van een wederom turbulent jaar in de Europese Unie? Onze Brussel-correspondent Christoph Schmidt maakt de balans op.

Verliezers:

1. Manfred Weber

Voerde ruim een half jaar een kostbare en gelikte campagne om als christen-democratische ‘spitskandidaat’ de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie te worden. Claimde die post nadrukkelijk toen zijn politieke familie bij de Europese verkiezingen opnieuw de grootste werd. Beleefde vervolgens een smadelijke afgang, toen de regeringsleiders (de Franse president Macron voorop) hem niet bleken te blieven. Zijn gebrek aan staatsmanschap en een wat fletse persoonlijkheid braken de sympathieke Beier op. Likt nog steeds zijn wonden, als voorzitter van zijn fractie in het Europees Parlement.

2. Frans Timmermans

Eén, hooguit twee etmalen lang, precies halverwege 2019, verkeerde de PvdA-coryfee in de veronderstelling dat híj commissievoorzitter zou worden. Dat was de uitkomst van de ‘Osaka-deal’ die rond de G20 in Japan was bekokstoofd door onder anderen Emmanuel Macron, Angela Merkel en Mark Rutte. Dat de Duitse CDU-bondskanselier met haar steun voor sociaal-democratische spitskandidaat Timmermans haar bloedeigen Manfred Weber op het hakblok legde, was opmerkelijk. Maar ze verkeek zich op het verzet vanuit haar eigen christen-democratische familie in Europa, de EVP. Samen met de anti-Timmermans-landen Polen en Hongarije schoven enkele EVP-leiders de Nederlander opzij. Die heeft naar eigen zeggen ‘de hele zomer’ nodig gehad om deze klap te verwerken.

3. De kiezer

Net als in 2014 werden de Europese kiezers naar de stembus gelokt met de belofte dat zij inspraak hadden in de benoeming van de voorzitter van de Europese Commissie, ook al was die inspraak met de ’spitskandidaten’ nogal indirect. Het Europees Parlement wilde hiermee de selectieprocedure uit de achterkamertjes halen. Dat lukte vijf jaar geleden met Jean-Claude Juncker. Maar waar werd de benoeming van Ursula von der Leyen – geheel buiten beeld tijdens alle verkiezingscampagnes – bekokstoofd? Juist, in de good old achterkamertjes. Nederlandse kiezers die op Frans Timmermans (of op de Groene spitskandidaat Bas Eickhout) hebben gestemd, hebben dus reden zich bekocht te voelen. Al kun je je natuurlijk afvragen in hoeverre CDA-stemmers (laat staan Hongaarse Fidesz-stemmers) de Duitse spitskandidaat Manfred Weber op hun netvlies hadden toen ze eind mei in de stemhokjes stonden.

Ursula von der Leyen (rechts, als minister van Defensie) tijdens een ontmoeting met haar Franse evenknie Sylvie Goulard in 2017. Voor Goulard, de troefkaart van Macron, werd het ‘merci et au revoir’.Beeld Britta Pedersen/dpa-Zentralbild/

4. Sylvie Goulard

Ze gold als een van de kanon-kandidaten voor de Europese Commissie. De alom gerespecteerde oud-Europarlementariër (en kortstondig minister van defensie) was de troefkaart van president Macron, die met haar aanstuurde op een zware post voor Frankrijk in die nieuwe commissie.

Toegegeven: op haar twee hoorzittingen in het Europees Parlement maakte ze geen sterke indruk, vooral niet in haar verdediging van enkele akkefietjes uit het verleden. Maar dat ze werd afgekeurd, had toch ook veel te maken met partijpolitieke pokerspelletjes in het parlement. Nadat eerder zowel een christen-democratische als een sociaal-democratische kandidaat was gestruikeld, móest er ook een liberaal sneuvelen. Ook konden de parlementariërs op deze manier wraak nemen op Macron, die hun liefdesbaby – het spitskandidaten-systeem – zo vakkundig om zeep had geholpen. Merci et au revoir, madame Goulard. Haar vervanger Thierry Breton, ook bepaald niet van onbesproken gedrag, werd vervolgens poeslief behandeld door datzelfde parlement.

5. Angela Merkel

Jarenlang dwong ze respect af als groot Europees leider in tijden van crisis, zowel rond de euro als rond migratie. Vooral dankzij Merkel zit Griekenland nog in de eurozone. Haar ‘Wir schaffen das’ in 2015 oogstte zowel lof als kritiek, maar misschien vormen die woorden wel dé ‘Small step for a man’-uitspraak van de jaren-10.

In 2019 echter leek haar ster in rap tempo te doven, deels door krachten buiten haarzelf: een lastige coalitie met de SPD, een kritische Bondsdag. Haar handen leken opeens gebonden, haar optredens werden flets, zeker vergeleken met de alomtegenwoordige en wild om zich heen orerende Emmanuel Macron. Op de zomertop over invulling van de topfuncties was ze de regie totaal kwijt. Ook in eigen land loopt het stroef, en haar CDU blijft worstelen met de opvolgingskwestie. Op alle grote EU-dossiers hoorden we dit jaar eigenlijk niet zo veel vanuit Berlijn. Wel van SPD-financiën-minister Olaf Scholz. Niet van Merkel.

Verliezer van de buitencategorie: Jeroen Dijsselbloem

Hij hoort eigenlijk niet in dit rijtje thuis omdat de hoge IMF-functie waarop hij hoopte geen Europees ding is, maar letterlijk en figuurlijk een wereldbaan. Maar door de gedateerde en volslagen idiote gewoonte dat de directeur van het Internationaal Monetair Fonds in Washington altijd een Europeaan moet zijn (naoorlogse, wereld-dominerende afspraak met de VS, die de baas van de Wereldbank leveren) is Jeroen Dijsselbloem toch een Europees verliezer te noemen.

Net als partijgenoot Frans Timmermans was de voormalige minister van financiën en oud-eurogroepvoorzitter er zó dichtbij, bij die IMF-topfunctie die hem op het lijf geschreven leek. Maar tijdens een bizarre telefonische vergadering op 2 augustus tussen Europese ministers van financiën stuit Dijsselbloem op een Franse muur. Parijs blieft de ‘regels-zijn-regels’-stijfkop uit Nederland niet. De ministers kiezen in de finale stemronde met klein verschil voor de Bulgaarse Kristalina Georgieva als opvolger van Christine Lagarde.

En Dijsselbloem? Die woont niet in Washington maar in Wageningen en is voorzitter van heel andere dingen: de Onderzoeksraad voor Veiligheid, de raad van toezicht van Wageningen University & Research, en de Vereniging Natuurmonumenten.

De Europese Commissie met midden-rechts Ursula von der Leyen en rechts van haar verliezer/winnaar Frans Timmermans.Beeld AP

Winnaars:

1. Emmanuel Macron

Zonder twijfel de persoon die in 2019 de meeste macht uitoefende in Brussel. Zorgde er eigenhandig voor, met een veto, tot woede van de meeste andere EU-regeringsleiders, dat er nog geen toetredingsgesprekken komen met Albanië en Noord-Macedonië. Schudde de naam van Ursula von der Leyen (die vloeiend Frans spreekt) uit de mouw tijdens de impasse over wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie moest worden. Kreeg zijn favoriete francofoon plus liberale geestverwant Charles Michel op de plek waar hij hem wilde hebben: de stoel van ‘EU-president’ Donald Tusk. Grootste klapper: zijn landgenoot Christine Lagarde als nieuwe president van de Europese Centrale Bank. Eiste, en kreeg, een zware post voor de nieuwe Franse Eurocommissaris.

Maar niet alles wat Macron dit jaar aanraakte veranderde in goud. Zijn favoriet voor die commissie-post, Sylvie Goulard, kwam per kerende post terug van Brussel naar Parijs. Macron begreep er niets van. En zijn gedroomde hervorming van de eurozone, met een eigen begroting en een heuse minister, plofte maand na maand iets verder in elkaar, als een mislukte soufflé. Er blijken namelijk ook andere landen te bestaan met vetorecht…

2. Mark Rutte

Als de VVD-premier eerder dit jaar zijn vinger zou hebben opgestoken bij de vraag van Donald Tusk wie hem wilde opvolgen als voorzitter van de Europese Raad, dan was Rutte het ongetwijfeld geworden. Maar hij wilde niet. Hij zéi ook jarenlang dat hij dat niet wilde, maar daaruit concludeerden sommige EU-watchers dat hij het dus wel zou worden.

Maar hij meende het. Rutte zette zijn volle gewicht achter de door Angela Merkel ingezette lobby rond zijn Belgische ambtgenoot Charles Michel, ook een liberaal, die de Nederlandse taal bovendien goed machtig is. Die kan Rutte altijd bellen.

De premier maakte in februari naam met zijn Europa-rede in Zürich. Daarin biechtte hij op tot het inzicht te zijn gekomen dat de EU veel meer is dan alleen een markt (wat hij jarenlang beweerde) en ook een waardengemeenschap is.

Voornaamste reden dat Rutte als winnaar uit de bus komt, is dat hij als premier veel meer invloed houdt in Brussel dan hij in welke EU-topfunctie ook zou hebben gekregen. Zeker na het vertrek van de Britten neemt het soortelijk gewicht van Nederland binnen de EU sterk toe. Dus de oude, hypothetische vraag ‘gaat Rutte naar Brussel?’ klopt niet. Rutte zit allang in Brussel.

3. Charles Michel

Toch niet gek voor een Belg van de kleine Franstalige partij Mouvement Réformateur (MR, België-breed goed voor 7,5 procent van de stemmen bij de landelijke verkiezingen van mei) om opeens gekroond te worden tot ‘baas van Europa’.

Het is bovendien een bekroning van een wonderbaarlijke carrière, waarin Michel bij zo’n beetje elke stap ‘de jongste ooit’ was: de jongste parlementariër, de jongste minister (van Wallonië), de jongste premier: hij was 39 jaar toen hij in 2014 beëdigd werd.

Zijn regering werd al snel de ‘kamikaze-coalitie’ genoemd vanwege de onmogelijk lijkende samenwerking tussen zijn MR en de Vlaams-nationalistische N-VA, plus twee andere Vlaamse partijen. Maar de regering-Michel hield het wonderbaarlijk lang uit: pas in december vorig jaar trok de N-VA de stekker eruit.

‘Als iemand België bij elkaar kan houden, kan hij ook de EU bij elkaar houden’ is de lichtelijk clichématige, ook door premier Rutte gebezigde tegeltjeswijsheid die Michel aan het voorzitterschap van de Europese Raad heeft geholpen. Na Herman Van Rompuy is Michel de tweede Belg die het mag gaan doen. (op drie voorzitterschappen). ‘Deze functie is een interne Belgisch-Poolse aangelegenheid, laten we dat vooral zo houden’, grapte ‘tussenpaus’ Donald Tusk toen hij het voorzittersbelletje eind november doorgaf aan Michel.

Franstaligen onder elkaar: ‘baas van Europa’ Charles Michel (l) en ‘baas van Frankrijk’ Emmanuel Macron.Beeld EPA

4. Ursula von der Leyen

Ze moet totaal overdonderd zijn geweest, toen ze deze zomer gevraagd werd om vanuit het niets Jean-Claude Juncker op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie. De op dat moment 60-jarige Duitse minister van defensie, afgestudeerd geneeskundige en moeder van zeven kinderen – zoals je er dan meteen bij schijnt te moeten zeggen – aarzelt geen moment. Natuurlijk wil ze dat. ‘Ik keer terug naar Brussel’, zal ze de maanden erna herhaaldelijk zeggen. In Brussel is ze geboren en naar school gegaan.

Tijdens haar lange politieke carrière in Duitsland, die niet geheel van schandaaltjes en kapot defensiematerieel is ontbloot, ontpopt ze zich als uitgesproken pro-EU en tevens aanhanger van sterke trans-Atlantische banden.

Sinds dat juli-moment dat de regeringsleiders haar voordragen, kent ze geen moment rust. De vertrouwensstemming in het Europees Parlement haalt ze met de hakken over de sloot. De personele invulling van haar commissie wordt een ware lijdensweg, waardoor ze niet op 1 november kan beginnen maar pas een maand later. Maar dan staat ze er ook, als eerste vrouwelijke commissievoorzitter, met zelfs een speciaal voor haar gecreëerde slaapgelegenheid in het commissiegebouw voor als het weer eens laat wordt.

5. Frans Timmermans

Hè, wacht even, die stond toch bij de verliezers? Maar Timmermans is het eigenlijk allebei. Na zijn lange deprimerende zomer telde hij zijn zegeningen: hij blijft de tweede man (m/v) van de Europese Commissie, met een zeer beeldbepalende portefeuille bovendien: de Green Deal. Dat toekomstige klimaatbeleid wordt door sommigen al gezien als het grootste omslagpunt in de EU sinds het optuigen van de interne markt. En Timmermans is daarover de baas, met zijn kabinetschef Diederik Samsom als belangrijke steunpilaar.

“Als ik voorzitter was geworden vraag ik me af of de christen-democraten die Green Deal zo gesteund zouden hebben”, zei Timmermans deze maand bij ‘Buitenhof’. “Von der Leyen moet nu heel sterk mijn kant op buigen met haar beleid. Ik had op haar plek waarschijnlijk veel meer naar de conservatieve kant moeten buigen.”

Dat klónk misschien als een poging om van een nederlaag een overwinning te maken, maar misschien blijkt de komende jaren dat hier nog iets in zit ook.

Verder geldt de oud-minister van buitenlandse zaken als regelrechte verkiezingswinnaar. Zijn PvdA was een tijdje geleden afgeschreven, maar werd zowaar de grootste partij bij de Europese verkiezingen in Nederland, met een in deze versnipperde tijden ongekende score van 19 procent. Niemand zal de komende vijf jaar kunnen zeggen dat Timmermans een ongekozen eurocraat is.

Eervolle vermelding: Michel Barnier

De Franse brexit-onderhandelaar zal zich tijdens de feestdagen allesbehalve een winnaar voelen. Want sjongejonge, wat een vervelend jaar heeft Barnier eigenlijk achter de rug. Het brexit-akkoord van 585 pagina’s waaraan hij en zijn team zo hard hadden gewerkt, werd tot drie keer toe afgeserveerd in het Britse parlement, mede door misverstanden en ‘fake news’ over de veelbesproken backstop (vangnet) voor de Ierse grenskwestie. Razend werd hij soms over het niveau van de debatten in het Lagerhuis, en dat terwijl hij een uitgesproken anglofiel is die de Britse zaak de afgelopen jaren misschien nog meer heeft gediend dan de successieve Britse regeringen.

De brexit, die eigenlijk op 29 maart een feit had moeten zijn, werd tot drie keer toe uitgesteld. Afgelopen week werd de brexit-overeenkomst dan eindelijk door het Lagerhuis geloodst, bijna geruisloos. Barnier, doorgaans een snelle reageerder op Twitter, liet dit historische moment stilzwijgend voorbijgaan op dat sociale medium.

De 27 EU-regeringsleiders die Barnier als hoofdonderhandelaar hebben aangewezen, buitelen over elkaar heen in loftuitingen. De Fransman zal in 2020 ook in de tweede, veel moeilijkere brexit-fase (de onderhandelingen over de nieuwe handelsrelatie) de kar trekken.

Als het hele brexit-proces soepeler zou zijn verlopen, dan had Barnier grote kans gemaakt om namens de Europese Volkspartij de nieuwe commissievoorzitter te worden in plaats van Weber of Von der Leyen. Tijdens de zomertop over de benoemingen ging zijn naam tot op het laatst over veel lippen. Mede daardoor is hij in ieder geval de morele brexit-winnaar van 2019.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden