InterviewArts-microbioloog Jan Kluytmans

Waarom richt het kabinet zich (nog) niet op de lange termijn-oplossing voor corona?

Demissionair minister Hugo de Jonge tijdens een bezoek aan een moskee in de Schilderswijk in Den Haag, waar geprikt wordt zonder afspraak.  Beeld ANP
Demissionair minister Hugo de Jonge tijdens een bezoek aan een moskee in de Schilderswijk in Den Haag, waar geprikt wordt zonder afspraak.Beeld ANP

Virusuitbraken, wensdenken en de verraderlijke delta-variant zorgden ervoor dat het kabinet nooit aan een langetermijnstrategie toekwam. Hoe moet dat anders?

Niels Markus

Opnieuw gaat Nederland een coronawinter met sluitingen, beperkingen en chagrijn tegemoet. Het demissionaire kabinet ontkwam er gisteravond niet aan om nog maar eens aan de noodrem te trekken. Het kabinet hoopt met nieuwe maatregelen op de korte termijn een zorginfarct af te wenden.

Maar ook deze golf zal uiteindelijk gaan liggen. En dan moet het kabinet op zoek naar een balans voor de rest van de winter, of het voorjaar. Eén waarin de zorg niet overbelast raakt en achterstallige behandelingen kan inhalen. Waarin winkels, sportscholen en bioscopen en concertzalen geen sluitingen hoeven te vrezen en plannen kunnen maken voor de langere termijn. En waarin het coronavirus niet meer in staat is de samenleving meerdere keren per jaar plat te leggen.

Het kabinet probeerde vaker vooruit te kijken. Er waren diverse routekaarten, vaak tussendoor aangepast aan nieuwe ontwikkelingen. Vorig jaar zomer was er het plan om lokale uitbraken ‘plat te trappen’, zodat het virus zich niet verder kon verspreiden. Het kabinet sprak over ‘de hamer en de dans’, waarbij er na een ferme klap om de besmettingscijfers omlaag te krijgen, in een soort van harmonie met het virus geleefd zou kunnen worden.

De pijnlijke vaststelling na anderhalf jaar langetermijnplannen is dat het kabinet vrijwel nooit aan dansen toekwam. Iedere keer bleek het virus besmettelijker en grilliger dan gehoopt, of bleek het kabinet te laat en te soft te hebben gehandeld.

Nog maar twee maanden geleden hoopte de regering dat het moment om met het virus samen te leven nu eindelijk was aangebroken. Per 25 september werd de anderhalvemeterregel geschrapt. Volle kroegen, voetbalstadions en clubs waren weer toegestaan, met een coronatoegangsbewijs. Demissionair premier Mark Rutte vertrouwde erop dat de QR-codes en het advies om een beetje op te passen zouden volstaan om het virus in bedwang te houden, zei hij tijdens een persconferentie: “We moeten ervoor zorgen dat we het virus onder controle houden en zo snel mogelijk de samenleving weer open kunnen doen.”

Twee maanden verder blijkt het wéér niet gelukt om samen te leven met het virus. In de zorg dreigt code zwart en het kabinet moet opnieuw de hamer uit de kast halen.

Te rooskleurige scenario’s

Het afgelopen jaar werd een patroon zichtbaar: het kabinet ging bij versoepelingen vrijwel altijd uit van het meest rooskleurige scenario. Ook in augustus en september, toen het kabinet sneller en verdergaand de samenleving heropende dan het Outbreak Management Team (OMT) had geadviseerd.

Toch komt de hevigheid van de huidige uitbraak ook bij OMT-leden als een verrassing. Arts-microbioloog Jan Kluytmans had wel een oploop van de besmettingscijfers verwacht, zegt hij, maar niet zó hevig. “Er is nog een grote groep ongevaccineerden, maar toch is 85 procent van de volwassenen gevaccineerd. Vergeleken met Duitsland en Oostenrijk is dat echt heel goed.”

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Andere landen zijn wel al een stuk verder met het uitdelen van boostervaccins, maar Kluytmans betwijfelt of dat het verschil maakt. Het is vooral de ultrabesmettelijke deltavariant, die alle plannen van het kabinet doorkruist. “Die variant gedraagt zich heel anders dan veel andere virussen. Als het originele coronavirus, of de Britse alfavariant dominant was geweest, dan hadden we nu waarschijnlijk geen maatregelen nodig gehad. Dat gevaccineerden de deltavariant kunnen doorgeven, dat is toch een dingetje.”

Het roept de vraag op of dansen met deze variant überhaupt mogelijk is. Of is dat virus zo ziekmakend dat je vast moet houden aan beperkingen?

De crux zit hem volgens Kluytmans in het werken met uitgebreide en gedetailleerde scenario’s. “In het voorjaar heb ik al geadviseerd om een plan-B achter de hand te hebben als de vaccins niet zouden uitwerken zoals gehoopt.” Toen rekende het kabinet op groepsimmuniteit als zo’n 70 procent van de bevolking was gevaccineerd. Het is met de delta-variant maar de vraag of het virus onder controle komt als iedereen immuun is. “In deze situatie hadden we denk ik met preventief testen of zelftesten veel meer kunnen doen. Dat is nauwelijks uitgewerkt.”

Een voorbeeld dat oud-commandant der strijdkrachten Tom Middendorp destijds gaf, is Kluytmans bijgebleven: “In het leger gebruiken ze naast het scenario ‘most likely’ ook ‘unlikely but extremely dangerous’.” Waarschijnlijk en onwaarschijnlijk maar extreem gevaarlijk. In het geval van het coronavirus betekent dat laatste scenario dat er een virusvariant onder de bescherming van de vaccins door duikt. Kluytmans: “Het kabinet durft nauwelijks over dat scenario na te denken. Maar dat moet wel.”

Overzicht kwijt

Kluytmans ziet het ook rond de boosterprikken. Al sinds de zomer speelt de discussie of een derde prik misschien nodig is om de immuniteit van gevaccineerden na verloop van tijd op te krikken. Het kabinet kondigde onlangs aan het middel in te zetten. “Als je dat zegt, dan moet je het bij wijze van spreken de volgende dag lopend hebben. Je wist dat het eraan ging komen.”

Nederland ‘boostert’ inmiddels zorgmedewerkers en 80-plussers, maar het duurt nog tot volgend jaar tot mensen onder de zestig aan de beurt zijn. In België heeft meer dan één miljoen mensen een boosterprik gehad, en zo’n zes miljoen Duitsers kregen een derde dosis. Kluytmans: “Ik zit soms met gekromde tenen te kijken, van potverdorie, dat moet veel sneller kunnen in ons land. Het duurt soms zo ontzettend lang.”

Een ander probleem is dat mensen door alle maatregelen het overzicht kwijtraken. Onlangs kwam het kabinet met een serie beperkingen die drie weken zouden gelden. Daarin zat het advies om weer anderhalve meter afstand te houden. Afgelopen dinsdag werd aangekondigd dat die afstandsregel weer verplicht is geworden. En vrijdag kwam er weer een serie maatregelen overheen.

Kluytmans: “Grote bedrijven doen zoiets heel anders. Die kwamen na het thuiswerkadvies met een gebod aan hun werknemers: het komende jaar werk je thuis. Niet twee maanden, om daarna weer verder te kijken. Op die manier creëer je rust. En als het dan niet nodig blijkt, is het een meevaller.

Drie scenario's

De kritiek dat het kabinet nauwelijks iets doet met scenario’s voor de lange termijn, klonk al vaker. Onder meer toen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid met prognoses kwam. Om iets meer uit de doeken te doen over de langetermijnstrategie, stuurde demissionair minister van volksgezondheid Hugo de Jonge deze week een brief naar de Tweede Kamer waarin hij drie scenario’s onderscheidt.

Het meest extreme is het ontstaan van een variant die zich onttrekt aan de onder de bevolking opgebouwde afweer. De strijd tegen het coronavirus kan dan feitelijk opnieuw beginnen. De Jonge schetst nieuwe lockdowns, waarin het wachten is op een aanpassing van de coronavaccins. Lukt het niet om die snel te vervaardigen, dan breekt opnieuw een fase aan van het op -en afschalen van virusmaatregelen.

De Jonge noemt dat scenario voorlopig onwaarschijnlijk, net als het veel gunstiger scenario waarin het coronavirus op korte termijn ‘endemisch’ wordt. In dat geval is corona vergelijkbaar met een griepvirus. Mensen worden ziek, sommigen worden in het ziekenhuis opgenomen en een kleine groep komt te overlijden, maar het virus is niet meer in staat om de samenleving lam te leggen. Het kabinet noemt dit scenario ‘een stip op de horizon’.

Als het zover is krijgen ouderen en kwetsbaren ieder jaar een coronaprik, maar uitbraken zijn goed te volgen door de GGD’s. Beperkingen zijn niet of nauwelijks nodig. Misschien is het volgend jaar winter zover, denkt Kluytmans. “Op een gegeven moment heeft iedereen voldoende afweer opgebouwd. Door vaccinatie, of door de ziekte doorgemaakt te hebben. Dan nog denk ik dat je ‘s winters nog maatregelen nodig hebt. Zeker omdat dit jaar opnieuw geen normaal griepjaar wordt, omdat we toch weer meer afstand houden.”

Evenementen buiten

Kluytmans hoopt dat relatief lichte maatregelen, die voor de bevolking acceptabel zijn, dan voldoende zijn. Geen lockdowns, beperkingen in de groepsgrootte of vervroegde sluitingstijden. Maar bijvoorbeeld wel mondkapjes op drukke plekken en meer testen. “De vraag is of après ski-achtige activiteiten in die nieuwe situatie verantwoord zijn. De risico’s van veel mensen die dansen en schreeuwen in dichte ruimtes zijn heel groot. Misschien moet je die evenementen vooral buiten organiseren, zoals Maastricht carnaval viert in de buitenlucht.”

Deze winter zullen de tanden nog even op elkaar moeten. In zijn brief beschrijft De Jonge ook wat hij de komende tijd verwacht, in zijn meest realistische scenario.

De demissionair minister verwacht nog geregeld uitbraken, waarbij er soms moet worden ingegrepen, als de cijfers te hoog zijn. Of en welke beperkingen nodig zijn, hangt dan af van de druk op de zorg. Als die niet al te hoog is, kan het kabinet coronatoegangsbewijzen inzetten. In de horeca, voor evenementen en theaters. Mocht de situatie ernstiger zijn, dan kan ook op het werk en in het onderwijs om een QR-code gevraagd worden. Of er kan een 2G-beleid gevoerd worden, waarin alleen gevaccineerden of bewezen genezen personen nog ergens binnenkomen. Om die laatste instrumenten mogelijk te maken, liggen er drie wetsvoorstellen bij de Tweede Kamer.

De Jonge schrijft in zijn brief dat hij verwacht dat toegangsbewijzen nog tot en met begin volgend jaar nodig zijn. Er wordt budget gereserveerd voor januari en februari.

Mochten de cijfers toch nog verder oplopen, dan houdt het kabinet hardere maatregelen achter de hand, zoals vervroegde sluitingstijden of het beperken van groepsgroottes. De situatie waarin Nederland zich nu bevindt.

Uiteindelijk ziet Jan Kluytmans maar één oplossing voor de lange termijn. De zorgcapaciteit moet omhoog. “Het is heel pijnlijk om te zien dat de zorg in ons land, als één van de eerste landen, helemaal vast dreigt te lopen. En dat met relatief lage opnamecijfers.” Naar bevolkingsgrootte liggen er nu twee keer zoveel mensen in de Belgische ziekenhuizen, zegt de microbioloog. “Daar zijn ze nog niet paniekerig over code zwart, omdat hun ic-capaciteit drie keer zo groot is.”

Zorg steeds verder afgeknepen

In Nederland is de zorg de afgelopen decennia steeds meer ‘afgeknepen’. “Zorgverzekeraars wilden het steeds maar goedkoper en dat betekende steeds minder beschikbare bedden. Daarvan krijgen we nu de zure rekening gepresenteerd.” Met als gevolg dat de werkdruk in de zorg heel snel opliep en de uitval nu fors is. Kluytmans: “Ik zie nu personeel huilend over de afdelingen lopen. En ook buiten de ziekenhuizen is het aan het wankelen. De komende jaren is een soort deltaplan voor de zorg nodig, met heel veel herstelwerk.”

Voorlopig gaat dat niet lukken, schrijft De Jonge met zoveel woorden in zijn brief, eerst moet de acute dreiging van het coronavirus voorbij zijn. Kluytmans begrijpt die woorden. Maar als Nederland wil ‘dansen’ met het virus, dan kan dat alleen met meer zorgbedden en de bijbehorende mensen. “Je ziet dat het de Engelsen inmiddels redelijk lukt om met het virus te leven. Ze lijken daar een vorm van groepsimmuniteit bereikt te hebben, dankzij een hoge vaccinatiegraad, en omdat een groot deel van de bevolking besmet is geraakt.”

Toen de cijfers in het Verenigd Koninkrijk explodeerden, weigerde premier Boris Johnson de samenleving te sluiten. Binnen het kabinet wordt stilletjes gehoopt dat Nederland dit punt tijdens de huidige besmettingsgolf bereikt. De Jonge citeerde eerder deze week instemmend zijn Duitse collega Jens Spahn die cru had gesteld dat aan het eind van deze winter iedereen ‘gevaccineerd, genezen of gestorven is’.

Kluytmans: “Het kan zijn, dat groepsimmuniteit in Nederland in zicht komt. Maar laat duidelijk zijn dat de Britten tijdens eerdere golven veel meer pijn hebben gepakt dan wij. En met Johnsons aanpak liggen er nog steeds veel mensen in het ziekenhuis. Voor een dergelijke strategie ontbreekt hier de capaciteit. Je maakt de zorg dan echt kapot, terwijl je na deze golf weer heel veel behandelingen moet gaan inhalen met personeel dat helemaal op is.”

Lees ook:

Wat betekent het voor de zorg als corona een blijvertje blijkt? De toekomst van de ic in vijf scenario’s

Coronapatiënten zijn blijvertjes op de ic, denken ziekenhuizen. De hamvraag: hoe dan, op al die overbelaste afdelingen? Vijf wilde en minder wilde scenario’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden