Analyse Burgerdoden Irak

Waarom gehavende minister Bijleveld toch mag blijven

Minister Ank Bijleveld (defensie). Beeld ANP

Met een ware Houdini-act ontsnapte minister Ank Bijleveld van defensie aan aftreden. Ze overleefde op het nippertje een motie van wantrouwen, ingediend door GroenLinks. 

Het was de slotact van een spannend debat over het verzwijgen van tientallen burgerdoden in Irak. Aan het begin van de nacht kreeg de CDA-minister van de oppositie alleen steun van de SGP en ex-VVD’er Van Haga.

Daarmee kreeg Bijleveld een flink pak slaag van de Tweede Kamer. Uiterst ongeloofwaardig voor velen is haar bewering dat zij pas afgelopen vrijdag ontdekte dat haar voorganger Jeanine Hennis onjuiste informatie aan de Kamer had verstrekt. Hennis (VVD) ontkende eind juni 2015 na Kamervragen hardop enige Nederlandse betrokkenheid bij burgerslachtoffers door luchtaanvallen van F-16’s in Irak. Terwijl zij, zo bracht Bijleveld maandag naar buiten, op 9 juni persoonlijk op de hoogte was gesteld dat de aanval op de bommenfabriek van IS in Hawija veel burgerslachtoffers had gemaakt. In de fabriek lagen meer explosieven dan gedacht, waardoor een hele wijk de lucht inging.

En waar de Kamer níet informeren geldt als politieke doodzonde, is bewust verkeerd informeren dat al helemaal. Bijleveld is politiek verantwoordelijk en bood daarom ook excuus aan.

Met een bladblazer door Defensie

Waarom ze dan toch met de schrik vrij kwam? De minister hield vol dat ze de Kamer deelgenoot heeft gemaakt van haar ontdekking, zodra ze het zelf wist. Was dat niet het geval geweest, dan was aftreden onvermijdelijk. Maar op de vraag waarom die ontdekking zo lang op zich liet wachten, kwam geen bevredigend antwoord. Zoals PvdA-Kamerlid John Kerstens zei: “Het is toch niet zo dat ooit iemand met een grote bladblazer door de archieven van Defensie is gegaan, waardoor men alles weer bij elkaar moest zoeken en dat maanden en jaren duurde?

Bovendien kan dit mogelijk nog een naar staartje krijgen voor het kabinet. Uit Bijlevelds feitenrelaas (een soort tijdlijn die ze dinsdag aan de Kamer stuurde) bleek dat ‘aannemelijk is’ dat ‘meerdere ministeries’ half juni 2015 hetzelfde wisten als Hennis. Dat zou betekenen dat ook premier Rutte al vrijwel direct op de hoogte kon zijn van de burgerdoden in Hawija. Bijleveld zelf ‘ontdekte’ volgens haarzelf pas sinds het voorjaar van 2018 dat in Hawija tientallen, mogelijk zeventig, onbedoelde slachtoffers waren gevallen. Non-gouvernementele organisaties als Airwars berichtten hier al veel langer over. Rutte ontkende woensdag desgevraagd dat hij al in 2015 op de hoogte was. “Daar staat mij niks van bij.”

Veel eerder op zoek naar de feiten

De verdediging van de minister rammelde, en veel Kamerleden prikten er doorheen. De laatste F-16-missie is al elf maanden afgelopen, waardoor geheimhouding om veiligheidsredenen niet langer opging. Bijleveld bleef bovendien tot ergernis van de Kamer volhouden dat de zo recente ontdekking van Hennis’ leugen (in Bijlevelds woorden een ‘niet correcte’ bewering) losstaat van haar inspanningen om Defensie transparanter te laten zijn over militaire operaties. Maar dat ging er bij de Kamer niet in. Wie dit dossier serieus neemt, gaat veel eerder zelf op zoek naar de feiten, klonk het van veel kanten. En die kijkt zeker even goed na wat haar voorganger over deze zeer gevoelige en belangrijke kwestie heeft gezegd. Ook dat past namelijk bij transparantie.

Waarom dit niet gebeurde, riep ook vragen op over de werkwijze op Defensie. Want wat waren dan die bewuste ‘hoofdlijnen’ in de overdracht die Bijleveld bij haar aantreden kreeg? De politieke antenne van het ministerie bleek in dit geval zwak afgesteld, de cultuur van zwijgzaamheid nog altijd krachtig, zo concludeerden diverse Kamerleden. “Is de minister nog wel in charge?”, vroeg GroenLinks-Kamerlid Isabelle Diks zich af.

Bijleveld mag blijven zitten, mede dankzij D66. Vroeg in de avond zong D66 als enige coalitiepartij nog hard mee in het snoeiharde koor van kritiek. Voor de partij heeft mogelijk meegespeeld dat Bijlevelds gedwongen vertrek een kabinetscrisis zou kunnen veroorzaken, wat de opoffering niet waard zou zijn. Wie zo’n motie van wantrouwen overleeft, is als bewindspersoon gewaarschuwd. D66-Kamerlid Salima Belhaj zei het zo: “Ik ga het hier niet weer meemaken dat er ongelooflijke rotzooi naar de Kamer wordt gestuurd”. Bijleveld zal haar belofte van meer transparantie komend jaar flink moeten bewijzen en – zoals D66 en PvdA ook vroegen per motie – de schade aan de slachtoffers ruimhartig vergoeden.

Lees ook: 

Advocaat Zegveld: Kul! Nederland moet wél schade vergoeden aan slachtoffers Hawija

Anders dan minister Bijleveld van defensie beweert, is Nederland wel degelijk verplicht schadevergoeding te betalen aan de burgerslachtoffers van de F-16-aanval op het Irakese Hawija, zegt advocaat en hoogleraar oorlogsherstelbetalingen Liesbeth Zegveld.

Defensie bevestigt doden F-16-aanval Irak, Kamer onjuist ingelicht

Het kabinet geeft toe dat bij een luchtaanval door F-16’s in Irak in 2015 tientallen burgerdoden zijn gevallen. Het ministerie van defensie wist hiervan, maar heeft dit destijds na vragen van Kamerleden ontkend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden