Toeslagen

Waarom dit kabinet het toeslagenmonster niet gaat temmen

Protest van gedupeerde ouders deze week bij het kantoor van de Belastingdienst in Rotterdam. Beeld: ? Beeld sp

Achter de kindertoeslagaffaire en het negeren van klachten van burgers bij de Belastingdienst schuilt een groter probleem. Het hele toeslagenstelsel is voor burgers te ingewikkeld geworden. En voor de politiek een bijna onverslaanbare draak.

De toeslagenaffaire bij de Belastingdienst dijt uit. Dankzij een klokkenluider weten we nu dat de Belastingdienst bij zeker 40.000 mensen onterecht geld terug vroeg, terwijl zij recht hadden op bezwaar en dus in ieder geval uitstel van betaling. Dat nieuws kwam bovenop het eerder onthulde drama rond de terugvordering van kinderopvangtoeslag. Duizenden gezinnen zijn zwaar gedupeerd omdat ze zonder bewijs tot fraudeur werden bestempeld. Ze moeten vaak enorme bedragen terugbetalen.

De affaire betekent hoofdbrekens voor staatssecretaris Menno Snel, verantwoordelijk voor de Belastingdienst. Tot nu toe werden de fouten hem niet aangerekend. Of hij nog in gevaar komt, is aan het parlement. Donderdag zal de commissie Donner met een naar verwachting hard oordeel komen over het behandelen van bezwaarschriften door de fiscus. Maar zelfs als Snel of hoge ambtenaren sneuvelen, gaat dat het onderliggende probleem niet oplossen.

Gigantische verwarmingsinstallatie

Dat probleem is al wel in alle omvang doorgedrongen, bij politiek en overheid. Het toeslagenstelsel is uitgegroeid tot een ondoorzichtige bureaucratische moloch. Een gigantische verwarmingsinstallatie, waar iedere monteur (lees politicus) weer een nieuw pijpje aan monteert. Tot de boel sissend en stomend dreigt te ontploffen.

Vanuit de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, de Raad van State tot de Nationale Ombudsman regent het waarschuwingen: de grens is bereikt. De grens van uitvoerbaarheid, voor de instanties die moeten uitkeren en te veel betaalde toeslagen terug moeten vragen. En de grens van het vermogen van de burger om de juiste toeslagen aan te vragen, te wijzigen of stop te zetten. Het grote vertrouwen dat opeenvolgende kabinetten Rutte uitstraalden in de zelfredzaamheid van de mens blijkt onterecht, wanneer deze geconfronteerd wordt met bergen (digitale) formulieren, dwanginvordering of een deurwaarder.

Daar komt bij dat het systeem uit z'n voegen groeit. De cijfers zijn adembenemend: per jaar verhuizen twaalf en half miljard euro van de overheid naar vijf miljoen huishoudens, bijna de helft van de Nederlanders. Dat was natuurlijk niet de bedoeling van het systeem, dat een noodzakelijke inkomenssteun moest zijn voor de armste groepen. Toeslagen zijn jarenlang uitgebreid, verfijnd en dus complexer gemaakt en ‘misbruikt’ voor koopkrachtcorrecties. Veelal op verzoek van de politiek. De groep ontvangers groeide navenant, terwijl door de complexiteit burgers die toeslagen het meest nodig hebben, de weg erheen niet meer vinden.

Dweilen met kraan open

Twee miljard euro wordt jaarlijks teruggevorderd, zo’n 400 euro per huishouden. Op zich logisch dat er correcties en controle achteraf nodig zijn. Want het systeem schiet geld voor en is tegelijk inkomensafhankelijk. Maar uit recente cijfers van het ministerie van financiën blijkt dat het in zo’n 300.000 gevallen gepaard gaat met een dwanginvordering. Juist voor burgers die net uit een uitkering komen, is iedere teruggevorderde euro een last en wordt gevoeld als straf. Uit datzelfde onderzoek (titel: Eenvoud of Maatwerk) blijkt dat alle verbeteringen aan het huidige toeslagenstelsel ook altijd een keerzijde hebben. Het blijft kortom dweilen met de kraan open.

Het moment lijkt rijp voor een grote sanering. De vraag is ook of de Belastingdienst (goed in ontvangen, minder in uitkeren) dé instantie moet blijven die toeslagen regelt. Voor zo'n gigantische klus is tijd, ruimte en energie nodig. En daaraan ontbreekt het Rutte III, nu komend jaar stikstof, klimaat, landbouw en pensioenen om een oplossing schreeuwen. 

Lees ook: 

Belastingdienst handelde jarenlang in strijd met de wet

De top van de Belastingdienst negeerde jarenlang misstanden. Nu stapt een klokkenluider naar de Tweede Kamer.

‘De overheid is een machine geworden’

De overheid is een machine geworden, vindt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. ‘De burger krijgt een overheid die hij niet meer kent.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden