Rechtsstaat

VVD herschrijft verkiezingsprogramma na kritiek van leden op passages over de rechtsstaat

Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff aan het woord op het VVD-congres in november. Tijdens het evenement bespreekt de politieke partij het nieuwe verkiezingsprogramma.  Beeld ANP
Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff aan het woord op het VVD-congres in november. Tijdens het evenement bespreekt de politieke partij het nieuwe verkiezingsprogramma.Beeld ANP

Na felle kritiek past de VVD in haar programma de voorstellen aan om te morrelen aan de fundamenten van de rechtsstaat en de onafhankelijke rol van de rechter.

Zaterdag stemden de leden tijdens een digitale Algemene Ledenvergadering in met de ideeën, waarmee de partij van premier Rutte de verkiezingen in wil gaan.

Bij de presentatie van de conceptversie van het verkiezingsprogramma in november klinkt het dat de liberale regeringspartij naar links is opgeschoven. Dat geldt alleen de economie: de partij wil de ‘rafelranden van het kapitalisme’ bijschaven. Op het gebied van recht, veiligheid en migratie helt de VVD juist richting populistische partijen, die de VVD op de rechterflank beconcurreren. Mede door toedoen van politieke partijen als Forum voor Democratie is het wantrouwen tegenover de rechterlijke macht op de agenda gezet.

Zo ademde het VVD-verkiezingsprogramma wantrouwen tegen rechters die “rechtstreeks en vergaand ingrijpen in democratisch genomen besluiten”. Ook internationale gerechtshoven bezondigen zich hieraan, aldus de liberale programmaschrijvers.

Deze passages gingen veel leden te ver. Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff en zijn programmateam moesten daarom vrijdag al de paragraaf over de rechtsstaat herschrijven. De leden vergaderden afgelopen week in deelsessies over het programma. Daar kwamen honderden amendementen uit, over de meest controversiële punten is zaterdag gestemd.

Fundamenten van de rechtsstaat

Een van de gewraakte voorstellen was dat uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens gecorrigeerd mogen worden door de lidstaten van de Raad van Europa, als die uitspraken ‘indruisen tegen hun bedoeling’. Daarmee schond de VVD in principe de scheiding van machten en de onafhankelijkheid van de rechtspraak. Die behoren tot de fundamenten van een rechtsstaat.

Opmerkelijk is dat Nederland binnen de EU zeer kritisch is op landen als Hongarije en Polen, waar schendingen van de rechtsstaat aan de orde van de dag zijn.

In de aangepaste tekst benadrukt de VVD juist de scheiding der machten, de Trias politica. ‘Onafhankelijke rechtspraak is een van de belangrijkste fundamenten waarop onze democratische rechtsstaat is gebouwd', klinkt het nu. De VVD benadrukt wel dat het in Europa de wetgevende macht vrij staat om aanbevelingen te doen over de interpretatie van internationale verdragen.

De VVD wilde aanvankelijk de toetsing van Nederlandse wetgeving aan internationale verdragen beperken. De partij vindt bijvoorbeeld dat de rechter in het Urgenda-arrest de politiek heeft gedwongen andere keuzes te maken. Die baanbrekende zaak uit 2015 ging over het versnellen van het klimaatbeleid. De rechter toetste daarbij aan een Europees mensenrecht. De Nederlandse Grondwet verbiedt een toetsing van wetten aan de eigen Grondwet. Volgens de VVD zouden stichtingen als Urgenda ook minder makkelijk toegang moeten krijgen tot de rechter.

Ook op deze punten is de tekst 180 graden gewijzigd. De VVD wil nu de toetsing aan het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens versterken. Stichtingen en verenigingen houden hun toegang tot de rechter, burgers zouden bij zaken als die van Urgenda wel een soort opt-out moeten krijgen, als ze het niet eens zijn met het ‘algemeen belang’ dat zo'n belangengroep zegt te vertegenwoordigen.

Volgens kritisch VVD-lid Erik Verweij, die de sessie over de rechtsstaat bijwoonde, was er vooral verschil van mening onder de leden of er wel echt een probleem is met rechters die hun boekje te buiten gaan. Verweij diende zelf nog een amendement in voor het invoeren van een constitutionele toetsing. Die zou volgens hem ‘acceptatie van rechterlijke besluiten vergroten’. Maar dat haalde het niet.

Nederlands recht sterk vervlochten met internationaal recht

Zo'n toetsing kan meer bescherming bieden tegen machtsmisbruik door de overheid; tegenstanders vinden dat het parlement die taak ook prima kan uitvoeren. Meerdere partijen, zoals D66, hebben dat in hun verkiezingsprogramma staan. Het is een al oud idee, waarvoor oud-Kamerlid Femke Halsema begin deze eeuw een grondwetswijziging voorstelde. Daar stemde de VVD destijds tegen.

Veel juristen menen dat zo’n toetsing aan de Grondwet in de praktijk weinig verschil zal maken, omdat het Nederlandse recht sterk is vervlochten met het internationale recht. Daarin zijn veel grondrechten van burgers vastgelegd, meestal uitgebreider en concreter dan in de Nederlandse Grondwet.

Dit is een update van een eerder bericht, met de aanpassingen die door de leden van de VVD zijn aangenomen.

Lees ook:

‘Verkiezingsprogramma VVD wil de rechtsstaat slopen’

De VVD stelt voor de onafhankelijke rechtspraak afschaffen, stelt advocaat en kandidaat-Kamerlid voor D66 Sidney Smeets vast in dit opiniestuk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden