null

InterviewPoliticoloog Mark Leonard

Volgens deze politicoloog zijn jongeren dé slachtoffers van de coronapandemie. ‘Niemand ziet ze staan’

Beeld Brechtje Rood

Nu verschillende landen weer in lockdown gaan, vindt politicoloog Mark Leonard het tijd voor een waarschuwing. Hij ziet dat de covid-pandemie nieuwe scheidslijnen aanbrengt in Europa. ‘De jongeren, die zich hebben opgeofferd voor de ouderen, voelen zich in de steek gelaten.’

Romana Abels

Er zijn, zegt hij, twee pandemieën. De één van de mensen die slachtoffer waren van de ziekte, de ander van de mensen die getroffen werden door de maatregelen.

Als je moeder met corona in het ziekenhuis heeft gelegen, kijk je heel anders naar de pandemie dan als je niemand kent die ziek is geworden. En de blik van iemand die in de evenementenwereld werkte, en zijn werk kwijtraakte, is anders dan de ervaring van iemand die thuis moest werken, wil hij maar zeggen. “Voor de één was corona een reële bedreiging, de ander ervoer het vooral als een soort sportwedstrijd op televisie.”

Mark Leonard is een vooraanstaand politicoloog en directeur van de European Council of Foreign Relations. Dat is een prestigieuze denktank, waar ook Mabel van Oranje in het bestuur zit. Leonard wil overheden waarschuwen voor eenheidsworst. “Het verschil in beleving verklaart ook hoe je reageert op overheidsmaatregelen.”

Mark Leonard: ‘De jongeren hebben zich opgeofferd voor de ouderen’. Beeld
Mark Leonard: ‘De jongeren hebben zich opgeofferd voor de ouderen’.

Jong versus oud, getroffen versus niet-getroffen

De crisis zet Europeanen tegen elkaar op, ziet hij. Dit keer is het niet noord tegen zuid, zoals in de eurocrisis, of oost tegen west in de migratiecrisis, maar getroffen versus niet-getroffen en jong versus oud. “De jongeren hebben zich opgeofferd voor de ouderen.”

Leonard liet in twaalf Europese landen onderzoeken in hoeverre mensen er persoonlijk getroffen werden door Covid. Een kleine meerderheid van de Europeanen had er zelf geen last van gehad: 54 procent. “Maar deze groep is niet in alle landen even groot”, zegt Leonard. “In Zweden, Denemarken, Frankrijk, Nederland, Oostenrijk en Duitsland zegt de meerderheid van de mensen dat ze persoonlijk geen ziektegevallen hebben meegemaakt: ze bleven zelf gezond en ook hun familie en vrienden bleven dat.”

“Maar in Bulgarije, Hongarije, Polen, Spanje en Portugal heeft de meerderheid van de mensen juist wel ellende vanwege de ziekte meegemaakt: ofwel omdat hij zijn tol eiste in hun omgeving, of omdat ze hun inkomsten misliepen.”

Het ongemak tussen verschillende groepen is toegenomen

Voor Leonard is de nieuwste wereldwijde trend die van een toegenomen ongemak tussen verschillende groepen. In Europa uit die zich op dit moment in verschillende ideeën over wat de overheid van mensen kan vragen.

Die nieuwe scheidslijn past wat hem betreft in een trend die hij al langer ziet, en waarover hij een boek schreef dat in september verscheen: The age of unpeace (de tijd van onvrede).

De protestmars Unmute Us, afgelopen september. In negen steden gaan mensen de straat op namens de evenementensector uit protest tegen de coronamaatregelen.  Beeld ANP
De protestmars Unmute Us, afgelopen september. In negen steden gaan mensen de straat op namens de evenementensector uit protest tegen de coronamaatregelen.Beeld ANP

De spanningen kunnen uitmonden in blijvende scheuren

“Nu Europa te maken begint te krijgen met de langetermijngevolgen van de pandemie, zullen de scheidslijnen dieper worden. Ze worden misschien wel een enorme kloof”, zegt hij door de telefoon. “Wat nu voelt als spanningen, kan uitmonden in blijvende scheuren in Europa’s sociale verband. Dat zou enorm grote gevolgen kunnen hebben voor Europa.” Hij noemt maar iets: Het kan terugslaan op het idee van een Europa zonder binnengrenzen, op het draagvlak onder het coronaherstelplan, op de verhouding van Europa met de rest van de wereld.

Hij ziet de kloof niet alleen tussen verschillende landen in hun ervaring met covid. Hij ziet hem ook binnen landen. “Het meest opvallende is een generatiekloof. Bijna tweerderde van de oudere Europeanen, ik bedoel dan ouder dan 60, hebben niet het idee dat de pandemie hen persoonlijk heeft geraakt.”

“Onder de respondenten onder de 30 jaar heeft maar 43 procent het idee dat zij ongedeerd zijn gebleven. Jongeren hebben het gevoel dat zij de grootste slachtoffers van de pandemie zijn. Zij zeggen luid en duidelijk dat ze hebben geleden.”

Jongeren kunnen cynisch worden over de overheid

De politicoloog vermoedt dat dat iets is waar de maatschappij nog lang last van zal hebben. “Er is een wijdverbreid gevoel dat de toekomst van de jonge generatie is opgeofferd voor het leven van hun ouders en grootouders.”

“Het sentiment lijkt sterk op dat wat eerdere generaties beschreven die jong waren tijdens revoluties en wereldoorlogen. Het heeft dit keer tot gevolg dat ze cynisch zijn geworden ten opzichte van de overheid.”

“Jonge mensen zijn minder geneigd te geloven dat overheden hun vrijheden inperken om het virus in te dammen. We weten natuurlijk niet hoe ze zich verder ontwikkelen, maar het zou kunnen dat we te maken gaan hebben met een voor de overheid verloren generatie. Ze trekken zich terug uit de politiek. Ze geloven niet meer in de democratie.”

Leerlingen van het Teylingen College Leeuwenhorst kregen afgelopen maart dit jaar les in een nabijgelegen hotel in Noordwijkerhout. Beeld ANP
Leerlingen van het Teylingen College Leeuwenhorst kregen afgelopen maart dit jaar les in een nabijgelegen hotel in Noordwijkerhout.Beeld ANP

‘Misschien zullen extreme partijen profiteren van de frustratie’

“Het is nog heel vroeg, maar ik denk dat extreme partijen zullen gaan profiteren van die frustratie, van dat gevoel van onvrede van deze generatie.”

“Dus er zijn ten eerste verschillen tussen landen in Europa, maar binnen ieder land is er hetzelfde patroon. Jonge mensen denken: onze problemen komen bij de staat vandaan. Het meest kwaad zijn diegenen die economisch een klap hebben gekregen. Niet hun leven, maar hun levensonderhoud stond op het spel. Die groep is in alle Europese lidstaten erg geradicaliseerd, ook in de landen waar men minder vaak persoonlijk met covid te maken kreeg.”

Onvrede

“Het is een patroon dat me bekend voorkomt: De krachten die aan de ene kant zorgen voor solidariteit en wederzijds begrip, zorgen aan de andere kant ook voor het tegenovergestelde effect, voor wantrouwen. Het tekent onze tijd.” Waar corona ons gelijk had moeten maken, de ziekte kan iedereen immers treffen, verdeelt het ons juist. Datzelfde geldt ook voor verworvenheden als internet en een verenigd Europa.

“Corona is een probleem dat het beste in mensen naar boven haalt, want voor de oplossing heb je een grote mate van solidariteit nodig. We zijn allemaal kwetsbaar zolang maar één persoon de ziekte heeft. Het is logisch om te denken dat de mensheid daardoor wordt aangemoedigd om in wereldwijde oplossingen te denken.”

“Dat gebeurt ook. Er kwam razendsnel een Europees vaccin-inkoopbeleid bijvoorbeeld. Maar tegelijkertijd maakte het iedereen bijzonder wantrouwig over globalisering. Die ziekte kwam van een Chinese markt. Het verspreidde zich via wereldwijde handel en reizen. Opeens zagen we daar de keerzijde van.”

De pandemie bracht het slechtste in landen naar boven

“Je zag ook dat landen zichzelf belangrijker vonden dan het collectief. Het was niet: we helpen elkaar, we werken samen, nee. Iedereen ging in eerste instantie voor zichzelf inkopen. Het leek wel of het het het slechtste in ons internationale politieke systeem naar boven bracht, in plaats van het beste.

“Als je verder kijkt dan covid, naar andere aspecten van globalisering van de verbondenheid van de hele wereld, dan realiseer je je dat veel dingen die bedoeld waren om ons bijeen te brengen ook ons uiteen drijven.”

“In de begindagen van internet bijvoorbeeld dachten we dat het iedereen nader tot elkaar zou brengen. Iedereen zou elkaar beter gaan begrijpen. Maar het tegenovergestelde gebeurde ook: het veroorzaakte filterbubbels waarin geen enkel ander geluid meer doorklonk, het verspreidde jaloezie omdat mensen zichzelf gaan vergelijken met sterren. Opeens vonden ze hun eigen omstandigheden gebrekkig. Het veroorzaakt vooral het gevoel van verlies aan controle.”

Internationale politiek als een liefdeloos huwelijk

Dat wat mensen bijeen brengt, wordt in spannende tijden juist een wapen, zegt Leonard. En omdat er in deze tijd van globalisering veel is waarbij mensen met elkaar verbonden zijn, is er ook veel dat ze uiteen drijft.

“In mijn boek beschrijf ik de internationale politiek die in deze onzekere wereld ontstaat als een liefdeloos huwelijk. Geen ontwikkeld land voert meer op een fysieke manier oorlog. Maar er is wel ruzie. Dan gebruiken landen de dingen die er waren om ze bij elkaar te houden, juist om elkaar pijn te doen.

“In een kapot huwelijk worden de kinderen, de hond en het zomerhuis de wapens waarmee de echtelieden elkaar te lijf gaan. In de wereld van nu is de dynamiek hetzelfde. We kunnen niet uit elkaar, maar we willen ook niet altijd met elkaar leven. De hond en de kinderen en het zomerhuis zijn allemaal op verschillende manieren te vergelijken met de globalisering.”

null Beeld

Het is geen oorlog, maar vrede is het zeker ook niet

“Handelsbetrekkingen worden in tijden van ruzie sancties. Het wereldwijde web dat wederzijds begrip zou brengen, brengt desinformatie. De infrastructuur die ons voorziet van telefoon en gas wordt een wapen voor overheden die willen afluisteren of afknijpen. Covid was de gelijkmaker. Het zou iedereen even hard treffen. Maar ook dat wordt een pijnlijke kwestie, omdat de ene helft van de bevolking de andere niet meer vertrouwt.

“Dat leidt tot een nieuw tijdperk van onzekerheid. Het is niet echt oorlog, maar vrede is het zeker ook niet. Het is onvrede.

“We beseffen vaak niet hoe het voelt aan de andere kant, aan de kant van de mensen die zich de verliezers voelen. Dat is niet nieuw bij deze pandemie, dat zat ook al achter de brexit-stem in het Verenigd Koninkrijk en de verkiezing van Trump in de Verenigde Staten. We kunnen alleen maar vooruit als we daarmee leren omgaan.”

Overheid moet zich richten op jonge mensen

“Hoe? We moeten mensen het gevoel geven dat ze controle hebben. Het zou geen slecht idee zijn als de EU wat bevoegdheden teruggaf aan de nationale staten, wat dat betreft.

“Overheden zouden nu, in de eindstrijd van de pandemie, juist niet zo heel erg moeten focussen op de mensen die het gevoel hebben dat ze slachtoffer zijn van covid, maar op diegenen die vinden dat ze slachtoffer zijn van de maatregelen. Wil je de jonge mensen niet verliezen, dan moet je duidelijk maken dat er voor ze wordt gezorgd.”

“Anders zijn ze als de soldaten die uit Vietnam kwamen: ze hebben machtige offers gebracht, maar niemand ziet ze meer staan. Daar komen ongelukken van.”

Mark Leonard
The age of unpeace - how connectivity causes conflict
Transworld; € 24

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden