ColumnBas den Hond

Vleugellamme eenden moet je nooit onderschatten

null Beeld Trouw
Beeld Trouw
Bas den Hond

Er fladderen deze weken wel twee politieke eenden boven Washington waarvan het met de vleugels niet helemaal lekker zit. ‘Lame ducks’ in het jargon van de hoofdstad. Aangeschoten of verzwakt, een al te gemakkelijke prooi voor roofvogels of jagers.

De eerste is Joe Biden. Hoewel het nog moet blijken hoe erg het precies is met zijn politieke vleugels.

Biden is binnenkort een president die nog wel de Senaat achter zich heeft, maar niet meer kan rekenen op de steun van het Huis van Afgevaardigden. De Republikeinen veroverden daar immers een bescheiden – hoe groot precies weten we nog steeds niet – meerderheid. Wetten door het Congres jassen kan hij dus wel vergeten.

Maar dat was vanaf het begin van zijn presidentschap toch al erg moeilijk voor hem, omdat hij in de Senaat de steun had van hoogstens 50 Democraten, terwijl daar de regel is dat wetten pas worden aangenomen als er 60 van de 100 senatoren voor stemmen. Alleen voor bepaalde wetten met een financiële component geldt die regel niet. Daardoor kwamen Bidens steunwetten tijdens de coronapandemie en zijn grote infrastructuur- en klimaatwetten erdoor.

Een tweede termijn?

Biden wordt pas echt een lamme eend wanneer hij zou aankondigen dat dit zijn laatste termijn blijft als president en dus geen kandidaat is voor de presidentsverkiezingen van 2024. Vanaf dat moment zullen alle ogen gericht zijn op de kopstukken uit de Democratische Partij die zich dan vrij voelen zich op te werpen als opvolger. De namen gaan nu al rond. Wordt 2024 het jaar van Pete Buttigieg, de charismatische minister van vervoer? Of kan vice-president Kamala Harris – die in die rol geen ijzersterke indruk maakt, maar het is ook een onmogelijke baan – de eerste vrouwelijke president worden?

Uiteraard kreeg Biden tijdens zijn triomfantelijke persconferentie na de verkiezingen – omdat de nederlaag van de Democraten zo klein was – de vraag of hij zich opnieuw zal kandideren. Dat was hij van plan, antwoordde hij. Met de slag om de arm ‘dat ik veel respect heb voor het noodlot’ – een verwijzing naar het onontkoombare gegeven dat hij zondag 20 november 80 jaar oud wordt, en dat de kans gestaag toeneemt dat hij door ziekte of overlijden die zware taak niet nogmaals zal kunnen vervullen. Pas komend voorjaar wil hij formeel een beslissing nemen.

Politiek gezien is dat logisch. Als Biden zich terugtrekt, moet hij dat vroeg genoeg doen om opvolgers de gelegenheid te geven zichzelf te presenteren. Dan kunnen de Democratische kiezers begin 2024 goed geïnformeerd naar de stembus gaan in de voorverkiezingen. Maar mocht hij dat inderdaad besluiten, dan heeft hij nu tenminste nog een paar maanden om te proberen met het nieuwe Congres zaken te doen en daarbij de Democraten eensgezind achter zich te weten.

Maar voor dat nieuwe Congres aantreedt, mag Biden aan de slag met een echte lame duck: het 117de Congres, zoals het formeel wordt aangeduid, dat in functie trad op 3 januari 2021 en in functie blijft tot 3 januari 2023. Staatsrechtelijk gezien doen de VS tot die laatste datum alsof de verkiezingen van 8 november helemaal niet hebben plaatsgevonden. De Democraten hebben een kleine meerderheid in het Huis van Afgevaardigden en in de Senaat precies 50 zetels van de 100, wat hen inclusief de doorslaggevende stem van vice-president Harris eveneens het overwicht geeft.

Een productieve lame duck-periode

Wat kan zo’n Congres zonder mandaat, dat zich elke twee jaar voordoet, nog uitrichten in een kleine twee maanden? Verbazend veel, zo blijkt uit de statistieken. Volgens een analyse van het Pew onderzoeksinstituut in Washington was de vorige lame duck-periode, eind 2020, zo productief dat daarin 44 procent van de totale wetgevende productie van 2019 en 2020 tot stand kwam. Vanaf 2000, toen het nog maar 10 procent was, is het elke twee jaar meer geworden.

Dat heeft alles te maken met de polarisatie in de Amerikaanse politiek. Naarmate het moeilijker wordt voor Democratische en Republikeinse congresleden om compromissen te sluiten, uit angst voor de woede van hun kiezers, wordt het aantrekkelijker om de toch noodzakelijke koehandel even over de verkiezingen heen te tillen. Niet alleen is de druk dan even van de ketel, sommige leden van het Congres komen in de volgende zitting niet eens meer terug, omdat ze er mee op wilden houden of niet herkozen zijn, en kunnen zich dus probleemloos een eigenzinnige opstelling veroorloven.

Eén belangrijke wet is in deze lame duck al op de rails gezet: in de Senaat bleken afgelopen week opeens meer dan de vereiste 60 stemmen te vinden voor een wet die het homohuwelijk veilig stelt.

Na het schrappen door het Hooggerechtshof van het landelijke recht op abortus bestond de vrees, aangewakkerd door een opmerking in het arrest, dat het homohuwelijk het volgende onderuitgehaalde recht zou worden. Ook dat was immers nooit door het Congres in een wet vastgelegd, maar door het Hooggerechtshof in 2015 afgeleid uit een heel algemeen geformuleerd artikel in de Grondwet.

De Democraten zouden het liefst ook het recht op abortus weer met een wet herstellen, maar daar zijn bij de Republikeinen niet genoeg voorstanders voor te vinden, ondanks het feit dat dit de steun heeft van een ruime meerderheid van de Amerikanen. Voor het homohuwelijk ligt dat anders. Zelfs bij de Republikeinen is dat voor een flinke meerderheid van de kiezers geen probleem meer. De wet moet nog wel door het Huis van Afgevaardigden worden aangenomen.

Nieuwe regels voor verkiezingen

Andere wensen van Biden en de Democraten voor de komende twee maanden liggen op het terrein van verkiezingsregels en de financiering van de overheid.

Samen met een aantal Republikeinen hopen ze een wet erdoor te krijgen die duidelijk maakt hoe staten de resultaten van presidentsverkiezingen moeten rapporteren aan het Congres, en hoe dat Congres moet omgaan met eventuele bezwaren. Dat moet het veel moeilijker maken om het resultaat van een presidentsverkiezing aan te vechten, zoals begin januari 2021 werd geprobeerd op aanstichting van verliezer Donald Trump.

Het liefst zouden de Democraten ook nog het schuldenplafond van de overheid flink verhogen. Zo’n verhoging is regelmatig nodig en is meestal een formaliteit. Maar zodra hij uitblijft, kunnen de VS hun verplichtingen niet meer nakomen en dreigt een wereldwijde economische chaos.

De verhoging regelen tijdens de lame duck zou het onmogelijk maken voor de Republikeinen die volgend jaar te blokkeren, om ondanks hun zwakke positie in het Congres bezuinigingen af te dwingen.

De laatste geluiden zijn dat de Republikeinen dat wapen niet uit handen willen geven. Compromissen sluiten tijdens de lame duck is leuk en aardig, maar dat is na januari weer afgelopen. Dan ziet een anders samengesteld Congres aan de horizon alweer nieuwe verkiezingen aankomen, en willen de Republikeinen toch nog graag een troef in handen hebben.

Bas den Hond is correspondent in de VS en schrijft elke week een column.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden