null

ReconstructieBox 3

Van pretbox naar hoofdpijndossier: Hoe de politiek verstrikt raakte in de vermogensbelasting

Beeld Brechtje Rood

Nog vóór de zomervakantie moeten kabinet en Tweede Kamer het eens worden over een eerlijker belastingheffing op spaargeld, daartoe gedwongen door de Hoge Raad. Waarom worstelt de politiek zo lang met de vermogensrendementsheffing?

Esther Lammers

De een noemde het ronduit diefstal van de overheid, de ander ‘discriminatie’ van de traditionele spaarders. Maar de wijze waarop belasting werd geheven over spaargeld vond al jaren niemand meer rechtvaardig. De heffing ging immers uit van een fictieve 4 procent spaarrente, een percentage dat al tien jaar geen enkele bank meer gaf. Spaarders betaalden daardoor jarenlang meer belasting dan ze aan rendement kregen op hun spaargeld.

De Hoge Raad verwees vorig jaar één dag voor kerst de vermogensbelasting in een klap naar de prullenbak en eiste dat spaarders werden gecompenseerd voor hun te veel betaalde vermogensrendementsbelasting. In de uitspraak zegt de raad dat de staat onrechtmatig inbreuk op het eigendomsrecht van burgers pleegde en in strijd handelde met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Na tien jaar procederen was dit een groot succes voor de Bond voor Belastingbetalers. De staat werd eindelijk tot actie gedwongen.

De uitspraak zorgde voor een schok in Den Haag. De staat dreigde hierdoor immers 4 miljard aan belastinginkomsten mis te lopen, en aan compensatie nog eens tot 11 miljard euro kwijt te zijn. De nieuwe staatssecretaris Marnix van Rij mag het gat in de rijksbegroting proberen te dichten.

Staatssecretaris Marnix van Rij (Fiscaliteit en Belastingdienst) voorafgaand aan het debat met de Tweede Kamer over de gevolgen van de uitspraak van de Hoge Raad over het belasten van vermogen (box 3-heffing).  Beeld ANP
Staatssecretaris Marnix van Rij (Fiscaliteit en Belastingdienst) voorafgaand aan het debat met de Tweede Kamer over de gevolgen van de uitspraak van de Hoge Raad over het belasten van vermogen (box 3-heffing).Beeld ANP

De heffing is een zeer stabiele inkomsten bron voor de overheid

Het arrest was uniek, bijna even uniek als de rendementsheffing in box 3 zoals die twintig jaar geleden was bedacht. PvdA-staatssecretaris Willem Vermeend kwam met het idee om 30 procent belasting te heffen op een door de overheid zelf verzonnen rendement van 4 procent op sparen en beleggen. Geen enkel ander land in de wereld deed dit, maar daar hadden Vermeend en zijn VVD-minister Gerrit Zalm van financiën geen boodschap aan.

Ze vonden het zelf een briljant plan. Het grote voordeel van een verzonnen rente op zowel sparen als beleggen, was dat deze belastingheffing vrij eenvoudig was. Er kon geen jaarlijkse discussie ontstaan met belastingbetalers over het feitelijk behaalde rendement over vermogen. En het garandeerde een zeer stabiele inkomstenbron voor de overheid, omdat er geen rekening meer werd gehouden met winst of verlies op vermogen.

Vermeend en Zalm hoopten hiermee ook de vermogensvlucht te beteugelen. Want die kapitaalvlucht naar het buitenland was een nieuw probleem. Door de mondialisering verplaatste vermogen zich steeds makkelijker tussen landen. Landen beconcurreerden elkaar door het tarief op de vermogensbelasting zo laag mogelijk te houden of helemaal af te schaffen.

Box 3 heette de pretbox

De Belastingdienst had aan het begin van deze eeuw nog heel weinig zicht op de vermogens van burgers hier of in het buitenland, laat staan op het behaalde rendement. De kracht van het fictieve rendement zat in de eenvoud.

Er was bij aanvang enig kritiek op box 3, vooral vanwege het fictieve rendement dat voor beleggers veel gunstiger uitpakte dan voor spaarders. Maar de meeste burgers waren enthousiast omdat de rendementen de eerste jaren hoger lagen dan de belastingheffing van 1,2 procent. Box 3 heette in de volksmond zelfs de pretbox.

VVD-minister Zalm toonde destijds ook weinig begrip voor de enkele klagende spaarders. Die hadden gewoon pech, vond hij, want “elke sukkel haalt toch meer dan 4 procent rendement?”, zei hij bij de presentatie van de plannen in Het Financieele Dagblad.

null Beeld Anne Blaak
Beeld Anne Blaak

Het rendement op sparen werd lager dan de belasting die betaald moest worden

Maar vanaf de financiële crisis in 2009 werd de schaduwzijde van box 3 zichtbaar. Beleggers leden voor het eerst verlies op hun portefeuille. De kritiek zwol aan toen ook de spaarrente ging dalen. Vanaf 2014 was het rendement op sparen daadwerkelijk lager dan de belasting die betaald moest worden.

Inmiddels zijn vele rechtszaken over box 3 gevoerd. Ook de Hoge Raad wees meerdere arresten. Dat is opmerkelijk, want de raad is doorgaans zeer terughoudend met uitspraken over belastingen. Een overheid heeft principieel het recht inkomsten te vergaren om daarmee uitgaven in het algemeen belang te doen.

Daar staat tegenover dat de argumenten van vroeger om een fictief rendement te heffen, niet meer gelden. Tegenwoordig geven banken en beleggingsinstellingen jaarlijks aan de Belastingdienst door hoeveel vermogen klanten op hun rekening hebben staan. Er zijn ook internationale afspraken in Oeso-verband die buitenlandse banken verplichten het elders gestalde vermogen van Nederlanders door te geven. De Belastingdienst beschikt kortom over voldoende informatie om vermogens te belasten op basis van het feitelijke rendement.

Ondanks de kritiek kwam er geen wijziging

De Tweede Kamer weet dat ook. Het parlement heeft in de loop der jaren steeds onderzoek naar box 3 laten doen, hoorzittingen gehouden en adviezen gevraagd. Maar tot een serieuze systeemwijziging kwam het niet. Steeds weer overtuigden opeenvolgende kabinetten de Kamer ervan dat een reële heffing op vermogen nog niet mogelijk was en meer onderzoek vergde.

VVD-staatssecretaris van financiën Eric Wiebes was er in 2016 nog van overtuigd dat het fictieve rendement in box 3 door de Hoge Raad zou worden goedgekeurd, zo zei hij in de Tweede Kamer. Hij kreeg ongelijk. De raad oordeelde in 2017 dat de fictieve heffing een onrechtvaardige inbreuk op het eigendomsrecht was.

Wiebes betoogde in 2016 dat elke wijziging van box 3 een andere groep zou benadelen en tot meer bureaucratie zou leiden. De Belastingdienst kon een wijziging ICT-technisch ook niet aan. De dienst was overbelast. Een rigoureuze wijziging van box 3 zou volgens Wiebes daarom op zijn vroegst in 2020 kunnen worden gerealiseerd.

Voor grote spaarders werd box 3 nog onrechtvaardiger

Hij kwam na druk uit de Kamer met een kleine wijziging. Het fictieve rendement (4 procent) verving hij vanaf 2017 door een gemiddeld rendement in de markt op een mix van sparen en beleggen. Vorig jaar leidde dat tot een rendement tot maximaal 5,69 procent. Mensen met een klein spaarbedrag hoefden ook wat minder belasting te betalen dan mensen met een hoger spaarvermogen. Wiebes ging ervan uit dat alle belastingplichtigen meer beleggen naarmate hun vermogen groter is. Zij zouden daarom altijd meer rendement behalen dan ze aan belasting betaalden.

Maar daarmee werd het rendement in box 3 nog fictiever, en voor grote spaarders nog onrechtvaardiger. Mensen met veel vermogen die bewust niet in aandelen willen beleggen, teerden sinds 2017 nog meer in op hun vermogen. En ondertussen zakte de spaarrente tot 0 procent en lager. Staatssecretaris Van Rij was in 2017 nog CDA-senator en belastingspecialist. Hij noemde de voorgestelde wijziging van box 3 destijds in de senaat een ‘heel slecht plan’.

In juni 2019 oordeelde de Hoge Raad opnieuw over box 3. Dit keer in een zaak die de Bond voor Belastingbetalers namens 3 miljoen spaarders had aangespannen. De raad stelde nogmaals dat het fictieve rendement in box 3 een onrechtvaardige inbreuk is op het eigendomsrecht, maar ook dat het in het Europees recht discriminerend is voor spaarders. Toch konden spaarders aan dit arrest geen rechten ontlenen, want de Hoge Raad vond dat het kabinet zelf met een oplossing moest komen.

null Beeld anp
Beeld anp

De Belastingdenst zou zo’n grote systeemwijziging pas in 2030 kunnen realiseren

Die oplossing moest Wiebes’ opvolger, staatssecretaris Menno Snel, vinden. Hij puzzelde en puzzelde, maar kwam er niet uit. Hij liep tegen dezelfde bezwaren op als zijn voorganger. Snel stelde uiteindelijk voor spaarders helemaal vrij te stellen van belasting betalen over hun spaargeld. Maar dit idee werd nog voor behandeling in de Kamer van tafel gehaald door Snels opvolger, staatssecretaris Hans Vijlbrief.

Die concludeerde dat zo’n onderscheid tussen spaarders en beleggers in de rechtbank niet overeind zou blijven. Vijlbrief besloot wel het belastingvrije vermogen in box 3 (het bedrag waarover geen belasting hoeft te worden betaald) stapsgewijs te verhogen. Daar profiteren kleine spaarders het meest van.

Ook Vijlbrief erkende in 2020 in de Kamer de noodzaak om zo snel mogelijk naar een heffing op het reële rendement in box 3 te gaan. Maar hij zei opnieuw dat dit praktisch niet haalbaar was. Volgens Vijlbrief zou de Belastingdienst zo’n grote systeemwijziging niet eerder dan in 2030 kunnen realiseren. De Kamer reageerde geërgerd op het opnieuw langdurige uitstel. Vijlbrief moest beloven uiterlijk in 2025 box 3 aan te passen.

Van Rij wil vooral kleine spaarders compenseren

De Hoge Raad oordeelde recentelijk dat dat de staat niet alle spaarders hoeft te compenseren voor de jarenlang teveel betaalde belasting over spaargeld. Alleen mensen die tussen 2017 en 2020 officieel bezwaar hebben gemaakt tegen de heffing in box 3 moeten worden vergoed. Maar de Tweede Kamer vindt dit niet eerlijk tegenover alle andere spaarders. In februari eiste de kamer in een motie dat alle spaarders compensatie moeten krijgen. Maar staatssecretaris Van Rij wil vooral kleine spaarders compenseren. Voor de zomer komt hij met een voorstel hiertoe. Spaarders met een miljoen euro op de bank hoeven van hem niets te verwachten.

De overheid werd verplicht om spaarders te compenseren

Maar dat is nog steeds zes jaar na het arrest van de Hoge Raad. Die zag alle vertragingen met lede ogen aan. De advocaat-generaal stelde in het najaar van 2021 dat het geduld opraakte, en adviseerde de Hoge Raad dat het tijd werd dat spaarders hun te veel betaalde belasting terug kregen. Ambtenaren op Financiën waarschuwden de bewindslieden. Als de Hoge Raad dit advies opvolgt heeft dat ‘aanzienlijke uitvoeringstechnische en budgettaire consequenties’.

Toch deed de coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie niets met deze signalen. In het coalitieakkoord werd slechts één zin aan box 3 gewijd. Er zou in 2025 een heffing op het feitelijke rendement op vermogen komen, dat is zelfs na deze regeerperiode. Er werd ook geen voorziening getroffen voor compensatie aan spaarders.

Dat bleek een forse misrekening toen het ‘kerstarrest’ van de Hoge Raad kwam. Niet alleen werd de belasting in box 3 naar de prullenmand verwezen. De overheid werd ook verplicht om spaarders te compenseren.

De Belastingdienst dreigt volledig vast te lopen

Misschien was de trigger voor de raad dat de coalitie zelfs in het regeerakkoord geen gevolg gaf aan het arrest van 2019. Er werd door burgers al jaren met succes geprocedeerd tegen de onrechtvaardige heffing in box 3, zonder dat kabinetten iets wijzigden. Dat tast het vertrouwen in de rechtstaat verder aan. Het kan haast geen toeval zijn dat precies een week nadat het nieuwe coalitieakkoord werd gepresenteerd de Hoge Raad met dit arrest kwam.

Van Rij is sinds zijn aantreden druk met de scherven opruimen. Maar ook hij heeft alweer gewaarschuwd dat de Belastingdienst zoveel problemen heeft dat de organisatie volledig dreigt vast te lopen. Het is uitgesloten dat box 3 eerder dan 2025 rigoureus op de schop gaat. De bewindsman heeft de Kamer nu een aantal tijdelijke alternatieven voorgelegd. Het zijn lastige keuzes, waarschuwt Van Rij. Budgettair, uitvoeringstechnisch, maatschappelijk of voor de betrouwbaarheid van de overheid; alle opties doen ergens pijn. Maar welke oplossing het ook wordt, het kabinet weet nu dat de Hoge Raad over de schouder meekijkt en zich zeker niet opnieuw het bos in laat sturen.

Lees ook:

Reparatie van de spaartaks komt op gang, maar ongelijkheid blijft

Nog deze zomer wordt de eerste terugbetaling overgemaakt aan gedupeerden van de ‘spaartaks’. Maar de ideale vorm van vermogensbelasting is nog ver weg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden