Beeld Trouw

Column Lex Oomkes

Valt ook deze leider na een decennium?

De jaren negentig waren het decennium van de PvdA, de eerste tien jaar van de nieuwe eeuw dat van het CDA en de jaren tien waren de jaren van de VVD. Dertig jaar politiek, gelijkelijk gedomineerd door de drie partijen die de politiek van na de Tweede Wereldoorlog vormgaven. Het kan bijna geen toeval zijn dat de dominantie van de liberalen aan het eind van dit decennium eindig lijkt.

Ligt het aan de partij en haar gedachtegoed dat een partij een decennium de politiek beheersen kan, of speelt bijvoorbeeld ook de persoon die zich tien jaar lang leent om het uithangbord te zijn van die partij, een doorslaggevende rol? Prachtige vraag om eindeloos te bediscussiëren, vooral omdat een sluitend antwoord en dus de keuze voor het een dan wel het ander bijna niet te geven is.

De kiezer dreigt nu op Rutte uitgekeken te raken

Feit is wel dat de partij na dat decennium niet meer zonder Wim Kok of Jan Peter Balkenende kon. En dat tegelijkertijd de kiezer volledig op dat gezicht uitgekeken was of, in het geval nu van Mark Rutte, op dat gezicht uitgekeken dreigt te raken. Het gevaar dat partij en partijleider in de ogen van het electoraat een en hetzelfde zijn, is uiteraard een bekend gevaar bij politieke partijen. Zie er maar eens een antwoord op te geven, als bij de ene na de andere verkiezing Kok, Balkenende of Rutte voor al die extra zetels zorgt. Je kunt niet meer zonder hem, maar je wilt zo graag zonder hem.

Is het gewaagd te veronderstellen dat de VVD het lot van die andere twee grote partijen een tijd voor zich uit heeft weten te schuiven door het leiderschap van Mark Rutte? Het politieke midden en de partijen die elkaar in dat midden decennialang afwisselden op het pluche van de macht, brokkelden sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw af, terwijl de VVD record op record vestigde. De partij was in de Tweede Kamer nog nooit zo groot als onder het leiderschap van Rutte. Zelfs de premierbonus kwam de liberalen voor het eerst in zeventig jaar toe.

Het succes van Rutte betekende, net als bij PvdA en CDA eerder, alleen ook dat de ontwikkeling van voor de partij kenmerkende antwoorden op de grotere en nieuwe maatschappelijke vraagstukken uitbleef. Alle ballen op de leider kan jaren en bij opeenvolgende verkiezingen goed gaan, de vraag wat er moet gebeuren als hij vertrekt, komt onherroepelijk op de partij af.

Een verbijsterende natuurwet

Het is verbijsterend om te zien dat de vraag steeds weer als een soort natuurwet opkomt en dat het evenzeer een natuurwet lijkt dat de betreffende partij het antwoord schuldig moet blijven. Rutte deed zelf, ver voor zijn premierschap, een poging met zijn pleidooi van een ‘groen-rechts beleid’, maar daar werd al spoedig na de oproep niets meer over gehoord.

Of Klaas Dijkhoff zich nu wel of niet voorbereidde op de opvolging van Rutte, zijn bijdrage aan de laatste Algemene Beschouwingen leek de voorlopige afronding van een zoektocht naar nieuwe liberale antwoorden.

Niet langer het grootkapitaal diende de zorg van de liberalen te zijn, maar de gemeenschap. De sociaal voelende ondernemer, met oog voor het welzijn van zijn werknemers, was in de ogen van Dijkhoff de ideale VVD’er.

De VVD lijkt de PvdA van weleer wel. Kijk naar Den Uyl, die op enig moment een heel leger troonpretendenten had versleten. Rutte zal bij de volgende verkiezingen heel waarschijnlijk opnieuw de lijst van de liberalen aanvoeren. En waarschijnlijk niet alleen omdat Dijkhoff uitgleed over wachtgeld en/of reiskosten. Daarmee is het opvolgingsprobleem alleen uitgesteld en blijven ongelukken op de loer liggen, zoals de geschiedenis ons leert.

Lex Oomkes is politiek commentator van Trouw en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden