ColumnHans Goslinga

Twee vliegende olifanten in de politiek

Als politiek journalist moet je je niet aan voorspellingen wagen, omdat je het gevaar loopt naar je gelijk toe te schrijven en de realiteit uit het oog te verliezen. Een goed uitgangspunt is de les van de Amerikaanse journalist Thomas Friedman: ‘Als je olifanten ziet vliegen, wees stil en maak aantekeningen’. Het bepaalt je bij je eerste taak als journalist: waarnemen. Maar daarmee kun je niet volstaan. Feiten vragen ook om duiding en daarbij kan de geschiedenis helpen.

Dezer dagen zag ik twee vliegende olifanten voorbijkomen. De eerste was een appèl van twee linkse oudgedienden, Niesco Dubbelboer en Dick Pels, aan PvdA en GroenLinks hun krachten te bundelen om ‘nationalistisch rechts’ van de macht af te houden. De tweede was ook een oproep, van Wouter Beekers, partij-ideoloog van de ChristenUnie, aan zijn partij open te staan voor samenwerking met Forum voor Democratie en PVV en oog te hebben voor het ‘nieuwe nationalisme’ waar deze partijen voor staan.

De eerste olifant bleek bij nader ­inzien een oude koe, vier jaar terug al eens uit de sloot gehaald door oud-PvdA-leider Wouter Bos. Zijn oproep tot linkse krachtenbundeling haalde niets uit. Het zal opnieuw niet lukken, maar niet alleen omdat de partij waarmee het goed gaat niet wil. Er is een diepere oorzaak die schuilt in de verhouding van links tot de macht: ­alles of niets. In ons coalitieland betekende dat meestal niets, omdat links hier, anders dan in omringende landen, nooit een meerderheid heeft gehad of zelfs maar uitzicht daarop.

Liever geen macht dan het delen van macht

Links heeft één periode vanuit een meerderheidspositie met het CDA ­geregeerd. Dat was onder het kabinet-Den Uyl (1973-1977). Maar dat bleek al een brug te ver, zoals Den Uyl ­onderkende toen hij tegen de oplevende revolutionaire krachten in zijn partij zei dat hij behoorde ‘het zondige ras der reformisten’. Deze opmerking met de tong in de wang verkeerde in bittere ernst, toen zijn partij hem een tweede kabinet met de christen-democraten onthield. Liever geen macht dan het delen van macht.

Daarom is het verstandig de tweede vliegende olifant goed te volgen, want die vlucht kan in 2021 eindigen in een coalitie van VVD, CDA, Forum, CU en SGP. Waarom? De christelijke partijen zijn veel slimmer dan links met de macht omgegaan. Abraham Kuyper sloot al aan het eind van de 19de eeuw een pact met de rooms-­katholieken om samen de Schoolstrijd te voeren. Dat was zeer gewaagd, omdat in die tijd de katholieken, vanwege de lange arm van Rome, diep werden gewantrouwd. Maar Kuyper zei: “Wij stoelen op dezelfde wortel.”

Beekers zoekt die wortel nu in ‘nationale trots’. Niet helemaal een gelegenheidsargument. Het GPV, een van de voorlopers van de ChristenUnie, ­afficheerde zich als ‘christelijk-nationaal’ en was huiverig voor Europese integratie. Onder Segers lijkt de unie in dat spoor terug te keren.

Het gedurfde pact van Kuyper met de katholieken was uit machtsoogpunt zeer succesvol, niet alleen gemeten naar resultaten, zoals een gelijkwaardige positie van het bijzonder ­onderwijs, maar ook in het hanteren van de macht. In het linkse kamp zou alles-of-niets een repeterende breuk worden: in 1913 voelden de socialisten zich te klein om toe te treden tot een ‘burgerlijke regering’, in 1918 rekenden zij zich bij de halfslachtige poging de macht te grijpen te rijk.

Een coalitie met populisten

Deze episoden werken tot op vandaag door in de politieke verhoudingen. De naoorlogse twaalfjarige periode-Drees, waarin rood met rooms ­regeerde, in een minderheidspositie maar dankzij het fijne machtsgevoel van de KVP met Drees als premier, leek voor links een keerpunt. Maar aan het eind laaide het revolutionaire vuur, door Drees op een waakvlam ­gezet, weer op en werd de PvdA een partij waarmee anderen slechts ‘in ­uiterste noodzaak’ in zee gingen.

GroenLinks heeft op landelijk ­niveau nooit gedurig samengewerkt, niet in een links verbond, niet in een coalitie. Klaver liet zich in 2017 uit compromissenangst van de formatietafel jagen, Halsema durfde in 2006, toen er een serieuze kans was op meeregeren, niet aan die tafel plaats te ­nemen. CU en SGP maakten wel de sprong naar het machtscentrum, ­zodra de kansen zich voordeden.

Links heeft vaak gepruild over de machtsdrang van christelijke partijen, maar over het hoofd gezien dat macht in coalitieland Nederland betrekkelijk is en, net als bij partij­fusies, om relativering vraagt van het eigen gelijk. De Progressieve volkspartij bleef een gedachte, het CDA kwam tot stand. Ondanks de geslonken omvang kan die partij door haar middenpositie nog altijd invloed uitoefenen op de gang der dingen, nu in Brabant, straks in Den Haag. Als de ChristenUnie echt naar rechts draait, komt een coalitie met populisten dichterbij en daarmee de kans op een tweedeling.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden