Afghaanse soldaten bereiden zich voor op de afsluitende ceremonie van hun opleiding.

AnalyseOorlog in Afghanistan

Te veel optimisme hoort erbij als een democratie als Nederland ver weg gaat vechten

Afghaanse soldaten bereiden zich voor op de afsluitende ceremonie van hun opleiding.Beeld AFP

Ook in Nederland was het kabinet telkens positief over de opbouw van het Afghaanse leger. Wie kritiek had op de missie, kreeg al snel het verwijt naïef te zijn, of veel te cynisch. 

Als een democratisch land ergens in een ver land een oorlog wil voeren, gaat dat in veel gevallen gepaard met propaganda voor de binnenlandse publieke opinie. Het wekt daarom weinig verbazing dat Amerikaanse militairen en politici niet naar waarheid vertelden hoe slecht het ging met de oorlog in Afghanistan. Ook in Nederland is de verleiding om een rooskleurig beeld te schetsen groot.

Die leugens zijn vooral een kenmerk van democratische landen, zo betoogt de Amerikaanse politicoloog John Mearsheimer in zijn studie ‘Waarom leiders liegen’. Hun oorlogen zijn vaak interventies in verre landen waarbij het eigen voortbestaan niet op het spel staat. Dan moeten leugens (over massavernietigingswapens in Irak, of een dreigende slachting van burgers in Libië) als rechtvaardiging dienen. Tijdens de oorlog wordt de eigen publieke opinie tevreden gehouden met verhalen over voortgang in de strijd. Een dictator hoeft zich geen zorgen te maken over wat de kiezers denken.

Een decennium ‘vooruitgang’ heeft weinig opgeleverd

Wie een blik werpt op Nederlandse kabinetsbrieven uit het afgelopen decennium ziet ook hier dergelijk optimisme terug. In 2018 schreef het kabinet dat de Afghaanse strijdkrachten ‘sinds 2015 kwalitatief en kwantitatief zijn gegroeid.’ Twee jaar eerder kreeg de Kamer te horen dat de strijdkrachten ‘vooruitgang boeken’. In 2008 was het niet anders. Leger en politie ‘boekten vooruitgang’, terwijl zij al in 2009 hun taken ‘zelfstandig kunnen uitvoeren’.

Deze veelbelovende woorden suggereren dat de Afghaanse krijgsmacht inmiddels heel wat voorstelt. Maar dat is niet het geval, zo betoogt het Amerikaanse onderzoeksbureau Sigar al jarenlang in openbare rapporten waarvan deze week de onderliggende stukken zijn geopenbaard. 

Die conclusie viel ook te trekken, omdat Nederland sinds eind 2018 in Afghanistan commandotroepen traint. De Afghaanse commando’s voeren vaak het werk uit van gewone militairen als een stad op de Taliban heroverd moet worden. Ondanks een decennium ‘vooruitgang’ leggen de gewone Afghaanse militairen het nog vaak af tegen de Taliban.

Kamerleden houden zich op de vlakte

Ook in Nederland zorgen de onthullingen over Afghanistan voor vragen. De Tweede Kamer wil dat het kabinet uitlegt of het ook wist van kritiek die hoge Amerikaanse militairen achter de schermen ­uitten op de oorlog. Een debat hierover zal waar­schijnlijk pas na het kerstreces worden gehouden.

Toch houden veel partijen zich op de vlakte. Martijn van Helvert (CDA) waarschuwt voor ‘overhaaste conclusies’ en wil eerst zien waar het kabinet mee komt. Sjoerd Sjoerdsma (D66) benadrukt het belang van eerlijke overheidscommunicatie, maar zegt ook dat ‘we realistisch moeten zijn over wat op korte termijn bereikt kan worden’ in Afghanistan. Bram van Ojik (GroenLinks) wil weten of het kabinet te veel heeft gevaren op Amerikaanse inschattingen over de oorlog.

Een flink deel van politiek Den Haag lijkt met de Amerikaanse bevindingen in zijn maag te zitten. Voor missies in Afghanistan waren vaak brede Kamermeerderheden te vinden, terwijl veel van de nu onthulde kritiek al jarenlang door wetenschappers en oud-militairen werd geuit, of in iets meer ­bedekte termen in openbare rapporten stond. 

Afghanistan is niet bepaald het Zwitserland van Azië

Kritiek op de vaak te rooskleurige gang van zaken ligt gevoelig. Vaak wordt die eerst afgedaan als naïviteit van mensen die weinig van de oorlog snappen. “De Kamer wil binnen vier of acht jaar resultaten zien, maar dat is in een land als Afghanistan niet haalbaar”, zei voormalig minister van defensie Eimert van Middelkoop maandagavond in ‘Nieuwsuur’. Jeanine Hennis zei in 2012 als defensieminister dat ‘realiteitszin’ nodig was. “Afghanistan is niet bepaald het Zwitserland van Azië, en zal dat ook nooit worden. Wij gaan het land niet fundamenteel veranderen.”

Het probleem was nou juist dat men dit wel probeerde, zo concludeerde Sigar en talloze andere critici de afgelopen jaren. Afghanistan moest bijvoorbeeld voor het eerst in zijn geschiedenis een sterke centrale regering krijgen die zichzelf financieel kon bedruipen.

En waar oorlogen in het land voorheen werden uitgevochten door milities die hun voorraden ter plekke bij elkaar plunderden, moesten de veelal analfabete militairen onder het trainingsprogramma van de ­Navo werken als een modern leger, compleet met hoofdkwartieren, centrale bevoorrading en onderhoudsgevoelige helikopters.

Zeggen dat de oorlog niets heeft opgeleverd, is ‘fout cynisme’

In Nederland wordt een objectieve analyse bovendien afgedaan als een immorele schoffering van militairen. Volgens Middelkoop is het ‘fout cynisme’ om te zeggen dat de oorlog niets heeft opgeleverd. “Ik zou nooit de familie van gesneuvelde militairen onder ogen durven ­komen het dat soort teksten.”

Generaal Mart de Kruif, in 2009 commandant van alle buitenlandse militairen in het zuiden van Afghanistan, zei vorig jaar dat de vraag of de missie het waard was ‘niet klopt’. Hij trok daarbij een vergelijking met de Canadezen die in Nederland ­sneuvelden bij de strijd tegen Duitsland. “Soms heeft vrijheid geen prijs. Zij vochten voor datgene waar ze voor stonden. Pas als we dat niet meer doen, wordt het verlies definitief.”

Lees ook: 

Het Witte Huis liegt al jaren stelselmatig over de oorlog in Afghanistan

Het Witte Huis verzweeg fiasco’s, manipuleerde cijfers en ging prat op niet-bestaande successen in de oorlog in Afghanistan. ‘We wisten niet wat we er aan het doen waren’, zegt een generaal.

In Afghanistan is het begin van het einde nog niet in zicht

De oorlog van de Navo en de Afghaanse regering tegen de Taliban was twee jaar geleden al een slepende strijd zonder uitzicht geworden. Het westerse strijdplan hapert aan alle kanten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden