Stembusfraude

Stemmen ronselen is ten strengste verboden, maar een aangifte leidt zelden tot een veroordeling

Studenten tellen in Martiniplaza de stemmen die zijn uitgebracht voor de gemeenteraadsverkiezingen in de gemeente Groningen.  Beeld Kees van de Veen
Studenten tellen in Martiniplaza de stemmen die zijn uitgebracht voor de gemeenteraadsverkiezingen in de gemeente Groningen.Beeld Kees van de Veen

Hoewel burgemeesters vaker aangifte doen van stemmen ronselen, leidt het in de praktijk zelden tot een strafrechtelijk onderzoek. De Kiesraad wil daarom dat de wet strenger wordt.

Judith Harmsen

Kiezers aanspreken en hun vragen hun stempas ondertekend en wel af te geven, zodat iemand anders ermee kan gaan stemmen? Het is ten strengste verboden en kan de ronselaar een fikse boete opleveren. Toch komt het met enige regelmaat voor dat burgemeesters te horen krijgen dat kandidaten wel heel enthousiast volmachtstemmen hebben verzameld.

Vermoedens van het ronselen van stemmen leidden er vorige week in Roermond toe dat burgemeester Rianne Donders aangifte deed. Inmiddels is het Openbaar Ministerie een onderzoek gestart.

Ook in Bergen op Zoom stapte de burgemeester naar justitie. Bij twee stembureaus in de gemeente waren opvallend veel volmachtstemmen binnen gekomen. Toch werden er geen onregelmatigheden gevonden, zo werd donderdag duidelijk. Ondervraagde kiezers die iemand anders voor hen hadden laten stemmen, hadden daar goede redenen voor. Ze waren bijvoorbeeld op vakantie, of zaten thuis met corona. Een strafrechtelijk onderzoek is dan ook niet nodig, vindt het OM.

Zelden een strafrechtelijk onderzoek

Zo gaat het vaker, blijkt uit onderzoek van de Kiesraad uit 2015. Hoewel het met enige regelmaat gebeurt dat een burgemeester het OM vraagt onderzoek te doen naar mogelijke ronselaars van stemmen, leidt dat zelden tot strafrechtelijke vervolging. “Laat staan een veroordeling”, zegt Aat de Jonge, Kiesraadlid en voormalig burgemeester van Dronten.

Terwijl: “Het Kiesrecht is het hart van onze democratie. Dat moet betrouwbaar zijn. Als er maar een schijn van onbetrouwbaarheid is, dan moet dat aan de orde kunnen worden gesteld.”

Recente cijfers heeft het OM niet paraat, maar de Kiesraad bekeek eerder alle zeven aangiftes van stembusfraude die na de verkiezingen van 2014 werden gedaan. Die aangiftes kwamen voort uit vermoedens dat er stemmen waren geronseld. Geen van de zaken leidden tot een strafrechtelijk onderzoek.

Geen misdrijf, maar een overtreding

Dat zou kunnen betekenen dat ronselen in de praktijk maar zelden voorkomt. Toch vindt de Kiesraad het opvallend dat er vrijwel nooit een strafrechtelijk onderzoek volgt. Volgens De Jonge zijn er een aantal problemen met de huidige Kieswet, waardoor vervolging nu ook wel heel lastig is.

Zo staat in de wet nadrukkelijk dat iemand die stemmen ronselt kiezers ‘stelselmatig’ en ‘persoonlijk’ benadert. De Jonge: “Eenmalig een oproep doen, is niet stelselmatig. Daar ketst het nu vaak op af.”

Ook is stemmen ronselen geen misdrijf, maar een overtreding. Dat betekent dat iemand die een poging doet stemmen te ronselen, maar daar niet in slaagt, niet strafbaar is, zegt De Jonge. Terwijl dat bij een misdrijf wel zo zou zijn. “Bij een misdrijf is een begin van uitvoering ook al strafbaar. Bij een overtreding moet het delict voltooid zijn.”

‘Zonde als stemmen niet worden gebruikt’

Dit leidt soms tot onverwachte conclusies van het OM. Een bekend voorbeeld is de kwestie rond PvdA-lijsttrekker Osman Suna, uit Soest. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen was op undercoverbeelden van PowNews te zien hoe hij kiezers tijdens een toespraak wees op de mogelijkheid om stempassen van familieleden en buren te verzamelen, en met handtekening en een kopie van een identiteitsbewijs weer bij hem in te leveren. “Het zou zonde zijn als die stemmen niet worden gebruikt”, hoorden kijkers hem zeggen.

De publieke verontwaardiging was groot. Burgemeester Rob Metz deed aangifte na het zien van de beelden. PvdA-leider Diederik Samsom en partijvoorzitter Hans Spekman spraken hun afkeur uit over de werkwijze van Suna. Toch concludeerde het OM niet lang daarna dat Suna juridisch niets verkeerd had gedaan. Omdat het ging om een eenmalige toespraak kon niet gesproken worden over ‘stelselmatig’ handelen.

En Suna mocht dan de indruk hebben gewekt dat hij anderen opriep stemmen te ronselen, zolang niet kon worden bewezen dat mensen daar ook gehoor aan hadden gegeven, was dat volgens het OM niet strafbaar.

De zaak illustreert waarom de Kiesraad ervoor pleit om de nadruk op ‘stelselmatig’ en ‘persoonlijk’ uit het wetsartikel te schrappen. Ook wil de Kiesraad ronselpraktijken bemoeilijken door het aantal volmachten dat iemand kan ontvangen te beperken. Nu mag een kiezer nog namens twee anderen stemmen. Dat aantal moet wat de Kiesraad betreft naar één. Want: “Hoe meer volmachten, hoe meer mogelijkheden om daarmee verkeerde dingen te gaan doen.”

Lees ook:

Aandeel vrouwen in gemeenteraad van grote gemeenten stijgt fors

Het aandeel vrouwen in de gemeenteraden van grote gemeenten is fors gegroeid. Voorkeurstemmen speelden daarbij een belangrijke rol.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden