Oorlog in Oekraïne

Stef Blok gaat de Russische sancties coördineren: maar wie controleert zijn werk?

Vlnr: coördinatoren en voormalig coördinatoren Mariëtte Hamer, Rabin Baldewsingh, Stef Blok, Hans Alders en Bas Eenhoorn.  Beeld ANP
Vlnr: coördinatoren en voormalig coördinatoren Mariëtte Hamer, Rabin Baldewsingh, Stef Blok, Hans Alders en Bas Eenhoorn.Beeld ANP

In lastige dossiers roept Den Haag vaak de hulp in van een coördinator. Wat doet zo’n ‘superambtenaar’ en wie controleert zijn of haar werk?

Niels Markus

Als een dossier écht ingewikkeld wordt, dan roepen kabinetten graag de hulp in van een soort wonderdokter. In ingewikkelde kwesties of crises, van corona tot de Oekraïne-oorlog, duiken ze op: coördinatoren of commissarissen.

Sinds deze week mag oud-minister Stef Blok zich Nationaal Coördinator Sanctienaleving en Handhaving noemen. De VVD’er moet van het ministerie van buitenlandse zaken ‘de implementatie van sancties en het toezicht daarop verbeteren’. Ook moet hij de samenwerking tussen acht ministeries ‘stroomlijnen’.

Blok voegt zich in een uitdijend gezelschap van ‘superambtenaren’. De term commissaris of coördinator is meestal inwisselbaar. Eerder dit jaar werd Mariëtte Hamer commissaris grensoverschrijdend gedrag. De voormalige Haagse wethouder Rabin Baldewsingh trad eind vorig jaar aan als coördinator tegen Discriminatie en Racisme. Tijdens de coronacrisis was er een coördinator Hulpmiddelen. En dan kent Nederland nog een Deltacommissaris, een commissaris Digitale Overheid en een Nationaal Coördinator Groningen (NCG).

Oliemannetje

Oud-minister Hans Alders deed enige tijd die laatste functie. Hij moest onder meer de herstel- en versterkingsoperatie in Groningen versnellen. De NCG was nodig, zegt Albers, als oliemannetje tussen het rijk, provincies en betrokken gemeenten. “Ook Blok moet voor afstemming zorgen tussen meerdere autonome ministeries. Die rol is in ons stelsel niet automatisch voorzien. De premier is als minister een primus inter pares, maar die heeft ook niet de positie om op ministeries te coördineren.”

In een interview met het AD zei voormalig digicommissaris Bas Eenhoorn eerder dat drie factoren een coördinator tot succes maken. Of de functie wettelijk vastgelegd is, of de coördinator eigen geld heeft en of die ‘doorzettingsmacht’ heeft, doordat die bijvoorbeeld kan aanschuiven in de ministerraad. Wordt daaraan niet voldaan, dan krijgt de commissaris het moeilijk.

Alders kon aanschuiven in de ministerraad en had toegang tot de ministeries, eigen geld had hij niet. Hij moest de aansprakelijke Nam bewegen om geld te besteden aan de versterking van huizen. Vaak moest hij weer naar de minister stappen om de Nam zover te krijgen.

Parlementair historicus Bert van den Braak noemt de coördinator een ‘heel vaag en breed begrip’. In het verleden werd een commissaris vaak ingezet voor grote wetswijzigingen, bijvoorbeeld rond de politiewet. “Herman Tjeenk Willink was regeringscommissaris voor de reorganisatie van de rijksdienst.” Zo’n commissaris ondersteunde de minister bij juridische en technische aspecten. Bovendien kon die naar de Tweede Kamer geroepen worden om de finesses van een wet uit te leggen.

Dat is een verschil met veel van de huidige coördinatoren. De Kamer kan een hoorzitting organiseren en Stef Blok daarvoor uitnodigen, maar in debatten zullen ze het met de verantwoordelijke minister Wopke Hoekstra moeten doen.

Democratische controle

Dat roept vragen op over de democratische controle op zo’n commissaris. De Kamer kan een minister ter verantwoording roepen of wegsturen, voor een coördinator geldt dat niet. Kamerlid Pieter Omtzigt stelde daar vorige week vraagtekens bij in de Volkskrant: “Soms lijkt het erop dat zo’n functie van coördinator of gezant wordt gecreëerd mede met de doelstelling om een buffer te vormen tussen de bewindspersoon en het probleem. Een soort politiek stootkussen.”

Het is gelijksoortige kritiek als op andere typische fenomenen uit polderland Nederland. Zoals de ‘tafels’ waaraan belanghebbenden konden meepraten bij het opstellen van akkoorden als het klimaatakkoord en het preventieakkoord. En tijdens de coronacrisis was de kritiek dat de politiek zich verschool achter de besluiten van de virologen in het OMT. Ook worden de Veiligheidsregio’s steeds belangrijker, waar anders dan bij gemeenten of provincies geen democratische controle op is.

Alders erkent dat het elders onderbrengen van verantwoordelijkheden democratisch kan wringen. “Het Nederlandse polderen is zowel positief als negatief. Het merendeel van mijn buitenlandse collega’s is er stikjaloers op. Polderen kost tijd, maar je hebt veel groter draagvlak.”

Maar de democratische controle kan in gebreke blijven, ziet Alders ook. Daarom moeten ministers goed nadenken hoe ze een coördinator of commissaris controleren. “Vóórdat ik als minister convenanten ondertekende, wilde ik altijd eerst van de Kamer weten of die het verstandig vond, terwijl dat strikt gezien niet hoeft. Als je kiest voor dit soort instrumenten, dan heb je automatisch de plicht om na te denken hoe het in de democratische besluitvorming past.”

Lees ook:

Oliemannetje Stef Blok moet Nederlandse sancties tegen Rusland uitvoeren

Oud-minister van de VVD moet lijn brengen in de versnipperde uitvoering van het Nederlandse sanctiebeleid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden