Sophie Hermans en partijleider Mark Rutte tijdens de kabinetsformatie. Beeld Getty Images
Sophie Hermans en partijleider Mark Rutte tijdens de kabinetsformatie.Beeld Getty Images

ProfielVVD

Sophie Hermans kiest voor de achtergrond, ook nu de VVD-leden een onderscheidend liberaal geluid willen

VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans wordt breed gewaardeerd om haar politieke antenne, haar inhoudelijkheid en haar bemiddelende vaardigheden. Maar zozeer als ze achter de schermen gewaardeerd wordt, zo moeilijk heeft ze het af en toe als ze op de voorgrond treedt.

Niels Markus

Omringd door camera’s en microfoons legde Sophie Hermans vorige week in twee zinnen onbewust de vinger op de onmogelijke positie waarin zij zich bevindt: “De premier, of Mark Rutte, als voorman van onze partij – ik moet het heel precies zeggen – is naar de fractie gekomen om te vertellen wat zíjn inzet is als voorman van onze partij in het kabinet. En dat moet hij doen, en hij is de enige die dat kan doen.”

Dankzij haar uitstekende politieke gevoel wist de VVD-fractievoorzitter ongetwijfeld hoe het bezoek van Rutte aan de fractie zou worden uitgelegd: de premier had intern zijn machtswoord uitgesproken, en de fractie moest de asielwet van het kabinet maar slikken. De spanning was van Hermans’ gezicht te lezen; haar ogen groot, de lippen op elkaar geperst.

Jarenlange interne discipline wreekt zich

Sophie Hermans (41) heeft een van de ondankbaarste banen aan het Binnenhof. De enige uitgesproken leider van de VVD zit in het kabinet, als langstzittende premier bovendien. Als fractievoorzitter moet je het VVD-geluid herkenbaar laten klinken, maar de partijleider niet in de weg zitten.

Dat is in rustige tijden al een opgave, en dat is het zeker wanneer de achterban of de fractie begint te morren. Het rommelt in de VVD, eens een baken van stabiliteit in het onrustige Den Haag. De jarenlange interne discipline wreekt zich: onlangs koos een meerderheid van de leden Eric Wetzels als partijvoorzitter. De ondernemer had campagne gevoerd met de leus dat de VVD niet langer een ‘applausmachine’ moet zijn. De achterban herkent te weinig van de liberale idealen in het vierde kabinet-Rutte en de partij staat er slecht voor in de peilingen.

Tijdens het congres, dit weekend in Rotterdam, zal blijken hoe groot de onvrede is. Er liggen moties klaar om een strenger asielbeleid af te dwingen, maar óók om akkoord te gaan met de asielwet. Het vorige congres, in juni, verliep ook al tumultueus. De partijtop werd toen overvallen door onvrede over het net gepresenteerde stikstofbeleid.

Sophie Hermans mocht het VVD-congres afsluiten

Die dag deed Sophie Hermans de afsluitende speech. Normaal komt die eer Rutte toe, maar de VVD wilde de talentvolle fractievoorzitter graag in de spotlights zetten. Hermans is immers al jaren een bekende in de Haagse binnenwereld, daarbuiten is ze nog altijd relatief onbekend. Ze hield een persoonlijk verhaal, dat geknipt was geweest voor rustiger tijden, toen de VVD haar congressen nog feestelijk ‘festivals’ noemde. Na de lange en soms emotionele stikstofdiscussie viel de toespraak uit de toon.

Tijdens haar speech van een half uur deelde Hermans haar levensmotto: “Het leven is mooi en zonnig.” Ze vertelde dat ze de Elfstedentocht fietste en een marathon liep. Dat ze niet houdt van spinazie à la crème maar juist wel van appeltaart met slagroom. En ze haalde haar familie aan. “Er zijn mensen die denken dat ik hier sta omdat ik de dochter ben van Loek Hermans. Of omdat ik de politiek assistent was van Mark Rutte. Maar ik sta hier, omdat ik mezelf ben. Ik ben Sophie Hermans.” Er volgde lang applaus uit de zaal.

Sophie Hermans tijdens de afgelopen kabinetsformatie. Beeld Getty Images
Sophie Hermans tijdens de afgelopen kabinetsformatie.Beeld Getty Images

Sophie Hermans komt uit een politieke familie. Haar vader Loek Hermans was minister, Tweede en Eerste Kamerlid, burgemeester en commissaris van de koning. Jongere zus Caroliene Hermans was politiek assistent van onder meer Eric Wiebes en premier Mark Rutte. In die tweede functie volgde zij Sophie op. Voordat die ‘p.a.’ van Rutte werd, was ze opgevallen als assistent van woonminister Stef Blok.

Tijdens haar speech zei Hermans dat ze van haar vader heeft geleerd dat het er in de politiek “keihard aan toe kan gaan op de inhoud. Maar je moet dat altijd doen met respect en oog voor de persoon die tegenover je staat.” Nog meer leerde ze van haar moeder Edith, die enkele jaren terug onverwachts overleed. “Ik heb van haar geleerd dat als het eng wordt, je juist dan een stap naar voren moet zetten. Omdat dan de mooie dingen gebeuren.”

Als hij gevraagd wordt naar de twee zussen die hij achtereenvolgens als assistent had, benadrukt Rutte steeds dat dat níet komt door hun familieachtergrond. Hij roemt zowel Sophie en Caroliene vooral vanwege hun grote ‘politieke gevoel’.

De politieke antenne van Hermans staat buiten kijf, zeggen mensen die met haar werkten. Julia Wouters, die tijdens het kabinet Rutte II politiek assistent was van vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA) sprak wekelijks met Sophie Hermans, toen p.a. van Rutte. “Ik heb haar wel eens een olievrouwtje genoemd. Dat was niet laatdunkend bedoeld, integendeel. Als assistent moet je ervoor zorgen dat de processen soepel verlopen, je moet kunnen bemiddelen. Zodat een fractie de plannen van een bewindspersoon kan slikken. En je moet op tijd signalen opvangen dat Mark Rutte misschien even met iemand moet bellen, of in de fractie zijn gezicht moet laten zien.”

De samenwerking was plezierig, zegt Wouters. “Sophie heeft een lichtvoetigheid die heel prettig is in de omgang. Bovendien heeft ze een klein ego.”

Amsterdamsch Studenten Corps

Ook tijdens haar studententijd was Hermans populair vanwege haar vrolijkheid en haar gebrek aan ijdelheid. Bij het Amsterdamsch Studenten Corps nam Hermans al veel werk in commissies op zich. Weinig studievriendinnen waren verbaasd over haar stap naar Den Haag. Dat waren ze wél toen ze op de kieslijst kwam. Had ze wel de benodigde geldingsdrang voor een rol in de schijnwerpers?

“Sophie is iemand die gaat voor het argument, niet voor de macht”, zegt staatssecretaris van asiel Eric van der Burg. Hij deed veel onderhandelingen over zijn spreidingswet met Hermans en de andere coalitiefractievoorzitters. Niet dat die gesprekken makkelijk waren. “Ze kan haar poot stijf houden, en alle vier de fractievoorzitters zijn echt mensen die kunnen onderhandelen. Dat gaat er soms stevig tegenaan, hoewel het altijd zacht gaat op de persoonlijke verhoudingen.”

Hoewel de druk van met name zijn eigen VVD groot was, ging Van der Burg er steeds wel vanuit dat ze eruit zouden komen. “Ik zag hoe lastig het was, zeker voor de VVD. Maar ik vond dat ik een goed verhaal had, dat er een eerlijke verdeling moest komen. En mensen die hiernaartoe zijn gevlucht hebben wel opvang nodig.”

‘Ze heeft geen dubbele agenda’

Een van de fractievoorzitters met wie Hermans vaak de degens kruist is Jan Paternotte (D66). Ze werken ook veel samen, onder meer aan enkele initiatiefwetten over medische ethiek. En ze delen meer, als jonge politici hebben ze een vergelijkbare baan: zij leiden de fractie, terwijl de politiek leider in het kabinet zit. “We hebben het er wel eens over hoe de ander dingen aanpakt, bijvoorbeeld als we allebei een congresspeech moeten houden. En over dat onze counterparts in het kabinet zitten. Soms lijkt het wel alsof het in Den Haag maar om twee personen draait: Rutte en Kaag.”

Hermans is altijd gericht op de inhoud, zegt Paternotte. “Ze houdt niet van het spel, als dat niet nodig is. Ze heeft geen dubbele agenda.” Hij roemt haar grote dossierkennis, die ze opdeed in de kabinetsformatie. “Als je je met een nieuw onderwerp moet bezighouden, dan heb je altijd een achterstand op Sophie.” Haar kennis betaalt zich uit in de onderhandelingen, zegt Paternotte. “Relatief vaak komt zij met de oplossing.”

De secondanten vonden elkaar in de formatie

Tijdens de kabinetsformatie zag informateur Johan Remkes hoe Hermans probeert “veel plooien in een vroegtijdig stadium glad te strijken”. Tijdens de dramatisch vastgelopen formatie van 2021 werd Remkes ingevlogen als informateur. Hij zag dat het vooral klikte tussen de ‘secondanten’: Hermans, Rob Jetten (D66), Pieter Heerma (CDA) en Carola Schouten (ChristenUnie). “Zij kenden ook de gevoeligheden in de fractie zeer goed. Ze hebben een onmiskenbaar grote rol gespeeld.”

De verhoudingen tussen de eerste onderhandelaars, Rutte, Kaag, Hoekstra en CU-partijleider Segers, waren verslechterd. Remkes: “Vooral Rutte en Hoekstra hadden bovendien besognes in hun primaire job. De secondanten konden juist af en toe over de eigen grenzen heen kijken.”

Zozeer als Hermans achter de schermen gewaardeerd wordt, zo moeilijk heeft ze het af en toe als ze op de voorgrond treedt. Haar kracht is ook haar zwakte, constateert collega persoonlijk assistent Julia Wouters. “Sophie is een geweldige procesbewaker die zorgt dat iedereen zich gezien en gehoord voelt. Ik kan me voorstellen dat Mark Rutte zo iemand zocht, omdat hij zijn bekomst had van fractievoorzitters met teveel ambitie.”

Ze is daar niet neergezet om Rutte op te volgen

Als Hermans’ voorganger Klaas Dijkhoff er nog had gezeten, denkt Wouters, dan was het nu ongetwijfeld gegaan over diens ambities om Rutte op te volgen, nu het beeld is ontstaan dat de premier aan zijn laatste kabinet bezig is. “Voor Rutte is het dan fijn om iemand te hebben die precies weet wat hijzelf en de fractie nodig heeft. Ik geloof niet dat de VVD Hermans daar neergezet heeft om Rutte eventueel op te volgen.”

De rol op de achtergrond past Hermans perfect, maar door veranderende omstandigheden kan iemand ineens niet meer zo goed ‘gecast’ zijn op de positie waar zij zit. Nu wordt ineens van de fractievoorzitter gevraagd dat die een onderscheidend VVD-geluid laat horen. Wouters: “Maar je vraagt Sophie Hermans niet om een De Schoo-lezing te geven, wél Dilan Yesilgöz (VVD-minister van justitie). Hermans is een goede procesbewaker, niet iemand die op tafel slaat en roept ‘nu koppen dicht’. Je moet niet verwachten dat een eekhoorn een verzwemwedstrijd wint.”

Wouters ziet Hermans worstelen met haar rol, maar ze ziet ook hoe ze soms genadeloos wordt aangepakt. “Ja, ze was zichtbaar gestrest toen ze vorige week de fractievergadering uitkwam. Maar er is óók een staatssecretaris van asiel, die het almaar niet lukt om tot overeenstemming te komen. Maar Eric van der Burg vinden we allemaal sympathiek, omdat-ie charmant is en een beetje linksig. Hem wordt dat minder hard aangerekend. Als jonge vrouw heb je al gauw het nadeel van de twijfel.”

Ook Van der Burg zag dat Hermans het moeilijk had. Hoewel iedereen het volgens hem op zo’n moment lastig heeft, ook Rutte, en ook hijzelf als hij die dag met journalisten had moeten praten. “Ik ben staatssecretaris en veertig jaar VVD-lid, het is nooit fijn om mensen waar je goed mee samenwerkt het zo zwaar te zien hebben. Zeker als het gaat over beleid dat jij maakt.”

Linkervleugel of toch rechts?

Zo eenduidig als de politieke kwaliteiten van Hermans worden beoordeeld, zo verschillend reageren collega’s en bekenden op de vraag waar zij ideologisch staat.

Tijdens haar congrestoespraak zei Hermans ook daar één en ander over. Bijvoorbeeld dat de tijd van ‘dralen’ over het klimaat voorbij is. En de VVD ziet steeds sterker dat haar oude adagium niet meer opgaat dat als je maar hard genoeg werkt, je in het leven beloond zult worden. Hermans erkent dat zij wél “de wind mee” had, onder meer door het gezin waarin ze opgroeide. “We moeten ons bij elk besluit afvragen: werkt dit ook voor al die mensen die ook hard werken, net zo hard hun best doen op school, maar die misschien net wat minder stevig staan?”

Remkes noemt Hermans “op humane punten behoorlijk vrijzinnig.” Maar op een onderwerp als defensie plaatst hij haar op de rechterflank. Van der Burg zegt dat Hermans hoort bij de “rechtervleugel” van de VVD, maar niet meteen op het uiterste puntje. Wouters denkt daarentegen dat ze “wat linksig” is. “Maar ik weet niet of dat komt omdat ik haar aardig en schappelijk vindt.” Paternotte weerspreekt dat. “Het zou fijn zijn als ze links was.” Nee, een ‘trumpiaanse scherpslijper’ is ze niet. “Maar ik verwacht niet dat ik haar ooit bij D66 kan binnenhalen”.

Lees ook:

Hoe VVD-leider ‘Mark’ met lege handen de VVD-fractie overtuigde

Door zijn persoonlijk gewicht in de schaal te werpen heeft Rutte een opstand van de VVD-fractie voorlopig gesmoord. De onrust blijft.

Gebrek aan visie van Ruttes VVD leidt tot morrende leden

Na twaalf jaar Rutte groeit de onvrede onder VVD-leden. De partij is een ‘applausmachine’ geworden, zei de onlangs gekozen partijvoorzitter. En de leider krijgt te weinig tegengas.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden