Vertrekkend PvdA-voorzitter Nelleke Vedelaar.

InterviewNelleke Vedelaar

Scheidend PvdA-voorzitter Nelleke Vedelaar: ‘Diep van binnen zijn mensen vaak sociaaldemocratisch’

Vertrekkend PvdA-voorzitter Nelleke Vedelaar.Beeld Werry Crone

Als partijvoorzitter wilde Nelleke Vedelaar van de PvdA een ‘lievere partij’ maken. Dat is gelukt. Maar het binden van nieuwe kiezers blijft een worsteling.

Niels Markus

Er waren tijden dat PvdA-voorzitters ruzies uitvochten met fractievoorzitters over de ideologie van de partij. Debatten werden in de openbaarheid gevoerd, en meestal niet zachtzinnig.

Nelleke Vedelaar, die op 2 oktober afscheid neemt als partijvoorzitter, past niet in die traditie. Dat nam ze zich op dag één voor, en dat heeft ze volgehouden. “Ik vond dat de partij weer leuker en gezelliger moest worden. En ik meen oprecht dat dat gelukt is. Als je in de partij rondvraagt wat voor voorzitter Nelleke geweest is, dan is dat wat ik terugkrijg. Ik heb ontzettend veel energie gestopt in verbinding, in meer plezier, aardig zijn naar elkaar. Een wat lievere partij zijn. Ik was doodziek van al die verhalen dat het messenblok als eerste uitverkocht zou zijn bij de PvdA.”

In shock van verkiezingsnederlaag

De partij kon het gebruiken, toen Vedelaar eind 2017 aantrad. De PvdA was nog in shock van de verkiezingsnederlaag, waarbij de partij van 38 naar 9 zetels kelderde. De PvdA moest herstellen van het verlies, het ontslag van tientallen medewerkers en de harde leiderschapsstrijd tussen Diederik Samsom en Lodewijk Asscher. Én er moest een nieuw verhaal komen.

Ook dat is gelukt, zegt Vedelaar, aan de tuintafel, onder een afdakje waar de regen op klettert. Het gesprek vindt plaats bij haar Sallandse woonboerderij, pal aan de Duitse grens. Haar nieuwe woning, nadat ze jaren een appartementje in Zwolle bewoonde, is één van de redenen dat ze stopt. Ze wil genieten van de rust.

“Als ik ergens trots op ben, dan is het ons radicale sociaaldemocratische verkiezingsprogramma. Dat was ook het doel: de partij moest een ruk naar links maken. Door corona konden we niet het land door reizen. Maar digitaal hebben we meer dan duizend ideeën van binnen en buiten de partij opgehaald. Er is altijd wel iets in een partij, maar over het programma is geen onvertogen woord gevallen.”

Over de sfeer in de partij: in januari leek de PvdA weer de ‘vechtpartij’ van weleer, toen lijsttrekker Asscher terugtrad na een motie van leden over zijn rol in de toeslagenaffaire. Baalde u van die dynamiek?

“Ik kijk hierop terug met heel veel verdriet. Dat was echt vreselijk, dat hij ervoor koos om te stoppen. Overigens noem je de PvdA nu een vechtpartij, maar het is een in- en in-ideologisch gedreven partij. De hele toeslagenaffaire weegt heel zwaar bij veel partijgenoten. Ik ben een van de mensen die zeggen: groot respect voor een partijleider die zijn spijt betuigt, maar zich ook als onderdeel ziet van de oplossing. Helaas moest hij vertrekken en kon hij aan die oplossing niet werken.

“De leden die de motie indienden, deden dat vanuit een heel inhoudelijk gedreven motivatie. Tegelijkertijd heb ik tijdens het congres van januari gezegd dat we dit zo niet meer moeten doen: met moties over mensen een debat voeren. We werken aan een voorstel om dat anders te doen.

“Een belangrijke les is om grote onderwerpen als de toeslagenaffaire meteen lokaal, regionaal en landelijk te bespreken. Niet alleen om de positie van Lodewijk Asscher, maar zodat iedereen een bijdrage kan leveren. En om dit soort mechanismen tegen te gaan.”

Volgens uw kandidaat-opvolgers is er een gebrek aan debat in de partij. Is het niet ­eerder bespreken van de toeslagenaffaire hier een uiting van?

“Nee, dat is onzin. Laat ik hier niet in debat gaan met mijn opvolgers, het is hun goed recht een eigen koers te varen, maar de PvdA is echt een ledenpartij. Eenieder kan zeggen wat hij wil, met ideeën komen. Er is geen partij in Nederland die dat zo georganiseerd heeft. En dat geldt zelfs internationaal, ten opzichte van onze zusterpartijen.”

Heeft de partij onderschat hoeveel moeite de kiezer had met de toeslagenaffaire?

“Nee, ik denk dat onze partij altijd geweten heeft dat het een heel groot onderwerp is en zwaarwegend voor de mensen die het is aangegaan. Het is de rol van onze partij om dag in, dag uit te kijken waar onrecht zich voordoet, waar mensen steun nodig hebben. Daarvoor is deze partij opgericht. Dat zit heel diep in mij, mijn leven heeft zich grotendeels afgespeeld in Zwolle, de plek waar de SDAP is opgericht. Wij hebben dit vraagstuk heel erg gevoeld.”

Nelleke Vedelaar (Assen, 1977)

Nelleke Vedelaar studeerde sociaal-culturele wetenschappen aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Tussen 2006 en 2010 was ze raadslid in Zwolle, van 2010 tot 2017 was ze wethouder in die stad. Op 6 oktober 2017 volgde ze Hans Spekman op als partijvoorzitter van de PvdA.

U zegt trots te zijn op het meest linkse ­programma in jaren. Waarom is dat niet aangeslagen?

“Door vele omstandigheden, denk ik. De leiderschapswissel is cruciaal geweest. Als je zoals Lilianne Ploumen acht weken voor de verkiezingen moet instappen als lijsttrekker, dan is dat eindeloos dapper, maar ook eindeloos ingewikkeld, om profiel op te bouwen. Desondanks vind ik het heel knap hoe Lilianne het gedaan heeft. En ik denk dat mensen door corona ook behoefte hadden aan continuïteit en zekerheid. Het is uiteindelijk een leiderschapsstrijd geworden, waarin D66 het goed gedaan heeft en het ons niet gelukt is er bovenuit te stijgen.”

De partij heeft de verkiezingen niet geëvalueerd. Waarom niet?

“Nee. Nou, ik heb volop gesproken met ­iedereen in de partij. En we hebben vooral gekeken naar wat in de toekomst nodig is. Je kan eindeloos evalueren, maar je moet een plan voor de toekomst hebben.”

Je kan ook leren van wat er mis is gegaan.

“Zeker kan dat. Ik denk dat we dat ook wel doen. Ik heb de evaluatierapporten van andere partijen gelezen. Die zijn heel interessant voor alle podcasts. Maar ook voor die partijen is volgens mij het belangrijkste: wat moet er anders in de toekomst?”

Wat moet de PvdA anders doen in de toekomst?

“We zijn hier nu over in gesprek met partijgenoten. Ik vind het heel belangrijk dat we die progressieve, hoopvolle en toekomst­gerichte boodschap uit ons verkiezingsprogramma optimistisch presenteren. De boodschap van gelijkheid, vrijheid en bestaanszekerheid. En ik geloof dat dat ook kan.”

Vier jaar geleden zei u hetzelfde.

“Met recht mag je zeggen: toen je aantrad had de PvdA negen zetels en toen je wegging ook.”

Dat is een flauwe opmerking. Maar bestaanszekerheid voorop stellen was een van uw ambities toen u aantrad.

“Maar dat is ook een heel belangrijke, nu je ziet dat mensen niet in staat zijn een betaalbare woning te vinden. Als je ziet dat mensen die uit elkaar gaan geen betaalbaar huis meer kunnen vinden, dan zijn dat heel grote vraagstukken.

“Wat mij betreft is het verkiezingsprogramma de basis voor de komende vier jaar. Daarin maken we radicale keuzes voor de herverdeling van welvaart. De strijd tegen ongelijkheid. Grote thema’s als wonen en klimaat. We hebben nog nooit zo’n groen programma gehad. En dat werd hoog tijd. Toen Frans Timmermans de Green Deal presenteerde, heb ik weleens gezegd: nu moeten we als partij een enorm been bijtrekken om Frans bij te houden. Dat is volgens mij gelukt. Dit programma is ook belangrijk voor de raadsverkiezingen en al dan niet de kabinetsformatie.”

Nelleke Vedelaar.  Beeld Werry Crone
Nelleke Vedelaar.Beeld Werry Crone

Over die formatie. U trekt samen op met GroenLinks. VVD en CDA houden vol dat ze niet met twee linkse partijen willen. Dan is de kans levensgroot dat u samen in de ­oppositie komt en minder van uw idealen kunt verwezenlijken.

“We hebben een verkiezingsbelofte gedaan. Niet alleen Lilianne Ploumen, maar daarvoor ook Lodewijk Asscher: zonder een andere linkse partij gaan wij niet aan een nieuw kabinet deelnemen. Die belofte geven we vorm. Het zou wat zijn om die te breken. En ik vind het van zo’n grote arrogantie dat er de hele tijd gesproken wordt van ‘de wolk van linkse partijtjes’. Komaan, er is een land te regeren. Er zijn twee partijen bereid daaraan bij te dragen, maar wel ­samen. Dat daar dan zo op gereageerd wordt. Dan denk ik: kijk naar de problemen in je eigen partijen. In plaats van zo’n proces waarbij het land eindeloos aan het wachten is op een nieuwe regering.”

Mocht het linkse verbond toch breken, dan is van samenwerking de komende jaren geen sprake meer?

“Laat ik die conclusie helemaal niet trekken. Het gaat niet gebeuren. Nee. Ik denk dat de wil en de belofte zo groot zijn, dat kan echt niet.”

Veel PvdA-kiezers hebben voor Sigrid Kaag en D66 gekozen. Was het wel zo slim om u aan GroenLinks vast te klinken?

“Nou, D66 is wel progressief, maar niet links. Op veel thema’s hebben we meteen overeenstemming, maar op andere thema’s veel minder. Die samenwerking met GroenLinks staat buiten kijf. We hebben gezien hoe bij de Europese verkiezingen onze programma’s niet verschilden. Volgens mij zit je voor het bereiken van idealen in de politiek en zoek je op basis daarvan samenwerking. En dus niet voor de vraag waarmee je het grootste verkiezingssucces kunt behalen.”

Hoe verklaart u het succes van Kaag?

“Ik denk dat Kaag ontzettend zichzelf is ­geworden tijdens de campagne. Op een gegeven moment gingen de gympen uit en de hoge hakken weer aan. Ik denk dat ze authentiek is en een soort no-nonsense over zich heen kreeg: wie maakt me wat, ik ben wie ik ben. Die uitstraling heeft heel erg ­geholpen.”

Wat kan de PvdA daarvan leren om verkiezingen te winnen?

“We hebben de Europese verkiezingen gewonnen, nog maar twee jaar geleden. Het kan en het zal links opnieuw lukken.

“Toen viel Frans Timmermans ook samen met zijn boodschap. Frans is uitge­sproken pro-Europees. Uitgesproken voor de positie van vrouwen, de democratie en voor thema’s als betaalbaar wonen en een wettelijk minimumloon in heel Europa.

En hij was in de positie om de leider van ­Europa, voorzitter van de Europese Commissie te worden. Dat maakte dat hij een fantastisch profiel had. Toen is het gelukt, en volgens mij kan het in korte tijd weer lukken.”

Ook Rutte en Kaag wonnen verkiezingen, terwijl zij in een machtige positie zijn. De PvdA moet de spiraal dus doorbreken door weer aan het roer te komen?

“Ja, dat moet ook. Dat is een kwestie van verkiezingen winnen. En ik denk dat we daar in de basis van de partij de juiste dingen voor hebben gedaan, met de beste mensen op juiste plekken en het mooiste programma. We zullen altijd zwoegen, omdat het ­beter kan, zodat de partij opnieuw de stem van de kiezer kan terugwinnen.”

De mensen weten de PvdA uiteindelijk weer te vinden?

“Of in welke samenwerkingsvorm op links uiteindelijk ook. Daar ben ik van overtuigd: dat mensen diep vanbinnen vaak sociaal­democratisch zijn. Heel veel mensen willen iets voor een ander betekenen. Heel veel mensen vinden gelijkheid beter dan ongelijkheid. Ik denk dat we dat kunnen aanspreken in mensen.

“We hebben wel nog veel te winnen, vooral bij jongeren. Mijn mogelijke opvolgers hebben gelijk als ze zeggen dat de partij moet verjongen. De afgelopen jaren zijn veel jongeren actief geworden voor de partij. Maar vooral oude mensen hebben op onze partij gestemd. Een probleem is dat veel jonge mensen het idee hebben dat het hun eigen schuld is als ze geen vast werk, sociale zekerheid of een betaalbare woning hebben. Omdat we leven in een wereld waarin je continu moet knokken om het voor elkaar te krijgen. Het is onze taak om te laten zien dat dat niet normaal is en om ervoor te zorgen dat het weer normaal wordt om een ­vaste baan te hebben.”

U knokt tegen de tijdgeest.

“Ja, maar ik vind het ook onze taak om onderdeel te zijn van de tijdgeest. Wij moeten blootleggen dat die partijen die zogenaamd het neoliberalisme gaan bijschaven, of die Nederland een diep socialistisch land noemen, de waarheid niet vertellen. En met een alternatief komen. Op welk moment dat aanslaat, kan ik ook niet zeggen. Behalve dat ik er vertrouwen in heb dat het lukt.”

Lees ook:

PvdA-voorzitter . ‘Hoe leuk zou het zijn als ik de laatste PvdA-voorzitter zou zijn?’

PvdA-voorzitter Nelleke Vedelaar is voor een fusie met GroenLinks. De afgelopen jaren werkte ze hard achter de schermen om dit mogelijk te maken.

Met kandidatuur Esther-Mirjam Sent staat het aantal aspirant-PvdA-voorzitters op zes

Ook de 54-jarige hoogleraar economie en Eerste Kamerlid Esther-Mirjam Sent heeft zich kandidaat gesteld voor het voorzitterschap van de PvdA.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden