Sander Dekker, minister voor rechtsbescherming. Hij is goed in het ‘aftakelen en slopen van systemen’, zeggen critici.

Profiel Minister voor rechtsbescherming

Sander Dekker, behendig minister van ‘gruwelijkheden’

Sander Dekker, minister voor rechtsbescherming. Hij is goed in het ‘aftakelen en slopen van systemen’, zeggen critici. Beeld Hollandse Hoogte

Hij geldt als een lenig bestuurder. Maar wel met een politieke struikelsteen: zijn plannen voor de rechtsbijstand, die hij vandaag verdedigt in de Tweede Kamer, stuiten op veel verzet.

Deze herfst zwerft er een vacature op Twitter: het ministerie van justitie en veiligheid zoekt een communicatieadviseur voor het ‘Programma Rechtsbijstand’. Een advocaat uit de sociale advocatuur brengt de vacature onder de aandacht van SP-Kamerlid Michiel van Nispen. “In plaats van dat de man reageert op onze protesten, gaat hij op zoek naar een communicatie-adviseur”, e-mailt hij. “Overigens stop ik per 1 januari met gefinancierde rechtsbijstand.”

Het vlot niet met de herziening van het rechtshulpstelsel. Sander Dekker zal er nog van wakker liggen als straks heel Nederland elkaar gelukkig Nieuwjaar heeft gewenst, het verboden vuurwerk nog nadreunt en de politie ongetwijfeld overuren draait. Want de eerste weken van 2020 gooien de sociaal advocaten hun toga aan de kant. Acht op de tien gaan staken, zullen geen piketdiensten draaien en geen steun aan verdachten verlenen, uit protest tegen de lage tarieven voor deze vorm van gesubsidieerde rechtsbijstand. Ook familie- en erfrechtadvocaten staken mee, twee weken lang. Enkele grote kantoren zijn al met sociale rechtsbijstand gestopt.

De herziening van de rechtsbijstand is de politieke struikelsteen van Sander Dekker, sinds 2017 minister van rechtsbescherming. Vandaag wacht hem een debat hierover met Kamerleden, onder wie kritische coalitiegenoten.

Gesprekken op dood spoor

In een notendop zijn Dekkers plannen als volgt: hij heeft zijn zinnen gezet op een herziening die ervoor zorgt dat minder conflicten voor de rechter komen. Daarom komt er een soort ‘voorselectie’, waarbij mensen worden doorverwezen, naar een mediator of hulpverlener, en als het niet anders kan naar een advocaat. Rechtshulppakketten worden aanbesteed.

De kritiek is dat op deze manier de toegang tot rechtsbijstand voor kwetsbare groepen in het gedrang komt. Terwijl, zo blijkt uit de cijfers, de meeste conflicten met gesubsidieerde rechtshulp draaien om een geschil tussen burger en overheid. De toegankelijkheid staat ook op de tocht omdat Dekker het zonder extra geld moet doen. Zo is het in het regeerakkoord afgesproken. Het is een van de redenen dat de gesprekken met de advocatuur op een dood spoor zijn beland.

“Dekker is goed in het aftakelen en slopen van systemen”, zegt Hein Vogel, voorzitter van de vereniging voor sociaal advocaten VSAN. “Dat heeft hij in onderwijsland gedaan en nu richt hij zich op de bijstand.” Volgens hem zijn Dekkers plannen vaag op veel punten en is aanbesteding van rechtshulp ‘desastreus’. “Dat leidt tot rampen, kijk maar naar de zorg.”

“We hebben al alles gedaan om de kosten terug te dringen. De rek is er uit”, zegt Job Knoester, tbs-advocaat die veel zaken doet met gesubsidieerde rechtsbijstand. Knoester zegt wat veel vakgenoten vinden: waarom luistert Dekker niet naar de beide onderzoekscommissies, die eerder vaststelden dat de tarieven omhoog moeten? “Ik voel me genaaid als de minister met ons overlegt, terwijl al vaststaat dat er geen geld bij komt. Dat is weinig bestuurlijk, en dan zeg ik het nog netjes. Ik ben echt heel somber.”

IJzerenheinig te werk

Ook in de Tweede Kamer is er aanzwellende kritiek. Met de rechtsbijstand gaat Dekker ijzerenheinig te werk, zegt SP-Kamerlid Van Nispen. Het doet hem denken aan de manier waarop premier Rutte zich vastklampte aan de afschaffing van de dividendbelasting. “Ik mis deze minister als het gaat om het belang van de rechtsstaat”, zegt Van Nispen.

CDA-Kamerlid Chris van Dam zegt het voorzichtiger. “Ik snap Dekker op dit punt niet helemaal.” Wat hem voor de rechtspraak wel is gelukt – daarvoor kwam op Prinsjesdag 95 miljoen extra los – lukt hem hier niet, stelt Van Dam, zelf oud-officier van justitie. “Sander is nog niet de minister van de advocaten, ondanks zijn goede optreden na de moord op advocaat Derk Wiersum. Hij moet in hemdsmouwen op pad met deze mensen. Anders wordt januari een buitengewoon onaangename maand voor hem.”

Kamerlid Maarten Groothuizen van coalitiepartij D66 heeft geen behoefte commentaar te geven­­. Maar volgens VVD-Kamerlid Jeroen van Wijngaarden, partijgenoot van Dekker, zorgt het feit dat de minister geen jurist is juist voor een ‘frisse blik’. Hij heeft er vertrouwen in dat Dekker zich ook hier uit gaat redden. “De aangekondigde staking zie ik als tegenwind. Ik ken Sander zo’n tien jaar, hij is een fanatiek wielrenner en mountainbiker. Hij houdt van vallen en opstaan (Dekker verscheen als staatssecretaris in de Tweede Kamer met twee armen in een mitella na een val van de fiets –red.). Dit is alsof hij de Mont Ventoux beklimt: het haalt het beste in hem naar boven.”

Struikelen over gebleekte beenderen 

De rechtsbijstand is tot nu toe de enige grote hobbel in een vrij soepel verlopend ministerschap. Die vaststelling is niet vanzelfsprekend. Want in Den Haag keken ze er in 2017 wel van op: VVD-belofte Sander Dekker naar Justitie. De staatssecretaris van onderwijs, cultuur en media had zich zeker in medialand niet geliefd gemaakt. Affiniteit met de rechtsstaat ontbrak, of was op z’n best gezegd tot dan toe onopgemerkt gebleven. En welke VVD’er wilde zich nog wagen in de gangen van het ministerie van justitie en veiligheid, dat politieke kerkhof van VVD-politici waar je struikelde over de gebleekte beenderen van Ivo Opstelten, Fred Teeven en Ard van der Steur?

Maar het is CDA-collega Ferd Grapperhaus – in tegenstelling tot Dekker wél jurist – die sinds het aantreden van Rutte III de meeste wind vangt. Grapperhaus gaat over lastige dossiers als terreurbestrijding, de Syriëgangers, drugsbeleid, ondermijnende criminaliteit, het OM en de politie. Hij zweet peentjes bij alle aandacht voor de rol van het ministerie in aanloop naar het proces tegen Geert Wilders. Naast de aanvankelijk stuntelende en naar woorden zoekende Grapperhaus (de Kamervoorzitter: “Kan de minister ín de microfoon praten”) komt Dekker over als een handig debater. Een lenig bestuurder die eerlijke antwoorden geeft en daarmee de meerderheid van de Kamer vaak tevreden kan stellen.

Van die behendigheid heeft Van Nispen nog wel een voorbeeld. Kijk eens naar de persberichten die zijn ministerie verstuurt, zegt hij. Eind juni sluit Dekker twee jeugdgevangenissen, eentje in Cadier en Keer in Limburg en een in het Drentse Veenhuizen, maar in de tekst staan ronkende woorden als ‘effectieve aanpak jeugdcriminaliteit’, ‘geen one-size-fits-all-benadering’, en ‘focus op kleinschalige voorzieningen’ waar het ministerie 17 miljoen euro voor uittrekt. Wat er niet bij staat, is dat de sluiting van de twee jeugdgevangenissen 20 miljoen oplevert.

Het SP-Kamerlid verwijt het zichzelf ook dat deze sluiting mede hierdoor zo weinig aandacht kreeg. “Het verhaal over die kleinschaligheid klopte, maar nu zijn er geen jeugdgevangenissen meer in het noorden en zuiden”, zegt hij. “En het personeel zijn we voor een deel kwijt, terwijl er zoveel tekorten zijn.”

Een groot hart voor slachtoffers

Dekker gaat behalve over de rechtsbijstand onder meer over de rechterlijke macht, de gevangenissen (hij heeft ze bijna allemaal bezocht), wetgevingsprocessen en tbs. Dat laatste is voor iedere minister van justitie een potentieel kruitvat. De bewindspersoon is immers de eerste die naar de Kamer wordt geroepen als er tijdens een verlof van een tbs’er iets misgaat of als iemand ontsnapt.

Dekker oogstte daarentegen lof voor zijn optreden tijdens een van de belangrijkste debatten dit voorjaar: over wat er misging bij de behandeling van Michael P., de man die Anne Faber verkrachtte en vermoordde. De familie Faber zat in de plenaire zaal.

“Hij is óók de minister van ‘gruwelijkheden’, maar dat debat heeft hij op een erg nette manier gedaan. Mensen voelden zich gehoord, hij kiest de juiste woorden”, aldus SP’er van Nispen. “In zo’n debat laat hij zien dat hij politiek behendig is, hij is geen Stef Blok tegenover de oppositie. Een minister met een sterk VVD-profiel: streng voor criminelen, met een groot hart voor slachtoffers.”

CDA’er Van Dam: “Tbs is het beste dat we hebben, van de moeizame systemen die er zijn. Dekker verdedigt dat op ministeriële wijze, telkens weer, terwijl een populistische reactie zoveel makkelijker kan zijn.”

Tbs-advocaat Knoester is minder lovend en spuide onlangs scherpe kritiek op de politieke omgang met tbs bij het tv-programma ‘Pauw’. “Al die eerdere reacties van de Kamer op incidenten creëren gevaar op de lange termijn. Het aantal ontvluchtingen neemt niet toe, de aandacht ervoor wel. Dat leidt tot nieuwe regels voor de bühne, al jarenlang. En Dekker onttrekt zich niet aan die reflex. Zoals eerder met zijn eis dat de behandelkliniek Den Dolder dagelijks aan hem moest rapporteren.”

Volgens Knoester heeft Dekker recent wél volmondig het tbs-systeem verdedigd. “Hij zei onlangs in het vragenuurtje dat er zonder tbs nog grotere ongelukken zouden gebeuren in de samenleving. Dat mag hij van mij veel vaker zeggen.”

Naar aanleiding van de uitzending kreeg Knoester een verzoek van Dekker: of hij een keer langs mocht komen op diens advocatenkantoor.

Boegbeeld van een nieuwe generatie liberalen

Zo kent Van Wijngaarden hem ook. “Sommige mensen krijgen als minister iets onbenaderbaars. Dekker niet. Hij drinkt op congressen gewoon een biertje met een raadslid uit Lage Zwaluwe.” Binnen de VVD geldt Dekker volgens Van Wijngaarden als een van de boegbeelden van een nieuwe generatie liberalen­­. Hij is een vaste gast op partijbijeenkomsten­­ en traint jong talent­­. “Net als Mark Rutte heeft hij een uithoudingsvermogen om u tegen te zeggen. Hij laat zich niet gek maken.”

Rechter Nathalie van Waterschoot, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak schetst Dekker als een ‘plezierige man in het persoonlijk contact’ en ‘makkelijk benaderbaar’. Afgelopen jaar hadden ze meermalen contacten, onder ander over de tekorten in de rechtspraak. Hij verraste haar met zijn werkbezoek aan Polen. Dekker uitte daar zijn bezorgdheid over de aanvallen op de rechtsstaat. “Daarin vonden we in hem een krachtig medestander.” Maar in eigen land mag de minister volgens Van Waterschoot­­­ meer opkomen voor de rechtsstaat en de trias politica. “Dat is geen wantrouwen, hoor, maar hij is wel een raspoliticus, je weet niet altijd waar je aan toe bent.”

Knoester heeft inmiddels koffie gedronken met Dekker. Daarover wil hij nog wel even wat kwijt, al was de ontmoeting niet bedoeld voor publiciteit. “We hebben een dik uur gepraat en ik heb mijn beeld van hem moeten bijstellen. De minister begrijpt dat het tbs-systeem nu rust nodig heeft, maar hij heeft ook uitgelegd met welke andere belangen hij rekening moet houden. We houden verschil van inzicht, ik vind zijn oplossing voor de rechtsbijstand nog steeds onzin. Maar ik heb geen kille man gezien, wel een betrokken minister die op zijn manier denkt een goede oplossing te vinden.”

Lees ook:

Twee derde van sociaal advocaten overweegt toga aan de haak te hangen

De rechtsbijstand aan mensen die dat zelf niet kunnen betalen loopt gevaar. Twee derde van de sociaal advocaten overweegt met dit werk te stoppen door de te lage vergoedingen die de overheid ervoor geeft. Dat blijkt uit het onderzoek ‘De staat van de sociale advocatuur’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden