MemoiresRuud Lubbers (1939-2018)

Ruud Lubbers’ memoires waren 25 jaar te precair en te explosief, maar zijn nu alsnog gepubliceerd

1986: Even stonden Lubbers en Den Uyl dicht bij elkaar en wel tijdens de overhandiging van het eerste exemplaar van het boek ‘Joop den Uyl - Politiek als hartstocht’.Beeld ANP

Vijfentwintig jaar geleden schreef Theo Brinkel de herinneringen van premier Ruud Lubbers op, maar dit manuscript bleef op de plank liggen. Vanaf woensdag zijn ze verkrijgbaar in boekvorm.

Aan het einde van zijn premierschap voelde Ruud Lubbers zich alleen. “Twaalf jaar premierschap leidde tot vereenzaming”, zegt hij in het boek ‘Haagse jaren’. “Ik weet niet of de geschiedenis van de laatste jaren anders zou zijn gelopen als ik meer tijd in vriendschappen had gestoken.” Hij zegt ook: “Je loopt het risico het gevoel met de samenleving te verliezen als je te lang in een geïsoleerde positie staat. Dat heb ik ervaren.”

Bijna twaalf jaar, van 1982 tot 1994, 4307 dagen, was Ruud Lubbers minister-president van Nederland, de langstzittende ooit. Inclusief zijn ministerschap en Kamerlidmaatschap was hij ruim twintig jaar actief op het Binnenhof. In interviews en boeken is opgetekend hoe hij de laatste jaren aan invloed verloor. In ‘Haagse jaren, de politieke memoires van Ruud Lubbers’, dat woensdag verschijnt, is te lezen hoe hij zelf zijn politieke loopbaan heeft beleefd, van zijn ministerschap in 1973 in het kabinet Den Uyl tot de overdacht van het premierschap aan Wim Kok op 22 augustus 1994. 

Lubbers leek aan het einde van zijn premierschap de greep op de situatie te verliezen, terwijl hij een man was die jaren de controle had over alles wat er in Den Haag gebeurde. Hij leed daaronder. Het verlies van het CDA na zijn vertrek als CDA-leider ‘traumatiseert mij’, vertelt hij in het boek. “Steeds maar weer worden mijn waarschuwingen en zorgen onvoldoende verstaan en verkeerd geduid. ‘Zo erg is het toch niet…?’ “Kun je geen afscheid nemen…?’ Dat soort reacties slopen mij.”

Bijzonder aan het boek is onder meer dat het vijfentwintig jaar op de plank lag. Van 1992 tot en met 1995 voerde de auteur, Theo Brinkel, gesprekken met Lubbers. Toen het boek af was, liet Lubbers het lezen aan een aantal mensen in zijn omgeving, onder wie de ex-ministers Job de Ruiter en Hans van den Broek. Ook toenmalig koningin Beatrix, met wie Lubbers een sterke band had, zag de tekst. Hun advies luidde: nu niet publiceren. Het werd gezien als explosief. Mensen die Lubbers noemt in het boek, waren nog politiek actief en sommigen zouden zich beschadigd kunnen voelen. Lubbers overleed op 14 februari 2018 op 78-jarige leeftijd. Daarna achtte Theo Brinkel de tijd rijp om te publiceren en hij kreeg daarvoor toestemming van de erfgenamen.

Wegzakken

Nooit eerder vertelde Lubbers zo uitvoerig over gebeurtenissen die voor een groot deel al wel bekend zijn. Interessant aan het boek is vooral de gemoedstoestand van Lubbers en zijn uitleg over wat hem bewoog. Hij staat bekend om zijn bezuinigingskabinetten, maar het had weinig gescheeld of hij was in zijn jongere jaren meegegaan in de katholieke sociale vernieuwingsbeweging die later zou uitgroeien tot de PPR. Lubbers brengt ook naar voren hoe hij het CDA ziet wegzakken en twijfelt of hij iets anders had moeten doen. Verder werpt hij nader licht op zijn teleurstelling over het contact met de Duitse bondskanselier Helmut Kohl, dat kil en afstandelijk wordt.

Met Helmut Kohl (links) boterde het niet. Hier in de tuin van het Catshuis, 1987.Beeld ANP

Lubbers is vanaf begin jaren negentig in de race om voorzitter te worden van de Europese Commissie. Hij vertelt in het boek dat hij liever wil dat Wilfried Martens het wordt, op dat moment de premier van België, maar in de loop der jaren krijgt hij er zelf steeds meer zin in. “Het niet-doorgaan van de opvolging van Delors (de zittende voorzitter, red) geeft mij het gevoel van tristesse. Na aarzelingen bij mijzelf, was ik Europa dan toch gaan zien als een vervolg op mijn politieke Haagse jaren. Maar Helmut Kohl was na de Duitse eenwording de baas van Europa geworden en daarnaar gedroeg ik mij niet.”

Op diverse momenten gaat het mis, vertelt Lubbers. Ten eerste begrijpt Kohl niet dat Lubbers samenwerkt met sociaaldemocraten. “Hij heeft een hekel aan sociaaldemocraten.” Kohl wil de conservatieve partijen bij de Europese christen-democraten ­halen, en Lubbers is daar tegen. Lubbers stelt bij de Duitse eenwording vragen over de grens met Polen, want hij vindt de Duitse bondskanselier daarover onduidelijk. En na de eenwording, zegt Lubbers, is Duitsland zo groot dat Kohl ‘als mens en als politicus verandert’. Tot slot is er discussie over de vestigingsplaats van de Europese Centrale Bank.

Lubbers: “Zijn aanzien stijgt enorm. Terecht. Maar daarmee verliest Kohl veel van zijn eerdere collegialiteit. Andere landen, ook Nederland en de Nederlandse minister-president, worden kleiner. Veel van mijn collega’s passen hun gedrag aan de nieuwe verhoudingen aan. Ik niet. Ik verander niet van toonhoogte. Misschien begint dat hem toch te steken.”

Het boek is niet objectief

De tekst van het boek ‘Haagse jaren, de politieke memoires van Ruud Lubbers’ lag vijfentwintig jaar te wachten op publicatie. Het eerste gesprek voerde Theo Brinkel op 29 oktober 1992 in het Torentje, het 21ste interview had plaats op 5 april 1995 bij Lubbers thuis in Rotterdam.

Brinkel, was in die tijd werkzaam bij het wetenschappelijk instituut van het CDA. Hij was lid van de Tweede Kamer tussen 2003 en 2006 en is nu hoogleraar militair-maatschappelijke studies.

Lubbers en zijn adviseurs vonden de inhoud van het boek te precair om te publiceren. Tweeënhalf jaar na het overlijden van de ex-premier komt de tekst toch naar buiten.

Lubbers zelf putte overigens wel uit deze interviews voor gesprekken die hij voerde, onder meer voor het boek ‘De Standing’ van Marcel Metze over het CDA en het boek ‘De peetvader van het poldermodel’ van Bert Steinmetz. Lubbers schreef vlak voor zijn dood ook een eigen boekje onder de titel ‘Persoonlijke herinneringen’.

Het boek is niet objectief, schrijft Brinkel in het voorwoord. Het zijn de woorden van Lubbers. Een wetenschappelijke biografie verschijnt waarschijnlijk in 2023. 

De Luxemburger Jacques Santer wordt voorzitter. Van Martens hoort Lubbers dat Kohl hem niet ‘deutschfreundlich’ vindt. “Uitgerekend mijn eigen vader zat tijdens de Tweede Wereldoorlog ingesloten in de politiegevangenis op het Haagse Veer. Toen mijn moeder, zelf van Duitse afkomst, de Duitsers vroeg waarom, kreeg zij letterlijk hetzelfde antwoord: “Er ist nicht deutschfreundlich. Nu kan je vandaag niet vergelijken met vijftig jaar geleden en dat zal ik Kohl dus niet verwijten. Maar het is wel waar dat Kohl iets inhumaans krijgt als zijn machtsbasis ter discussie komt.”

Dat hij geen voorzitter wordt van de Europese Commissie vindt Lubbers jammer, maar de crisis in het CDA rond de verkiezingen van 1994 ziet hij als een regelrechte ramp. In 1986 en 1989 haalt Lubbers als lijsttrekker 54 zetels. Met Brinkman op nummer één valt het CDA in 1994 terug naar 34 zetels, belandt het CDA in de oppositie en treedt Wim Kok aan als premier met twee paarse kabinetten. “Je hebt constructieve bijdragen geleverd en dan lijkt het klaar. Lubbers heeft zijn functie vervuld. Het is een beetje een persoonlijke tragiek. Het klinkt klagerig, maar je moet het objectief bekijken. Mijn karwei heeft een functie gehad en die functie is op een gegeven moment gewoon afgelopen. Het is niet anders.”

Lubbers had Elco Brinkman, ex-minister en destijds fractievoorzitter, na het aantreden van zijn derde kabinet al aangewezen als zijn opvolger. Maar gaandeweg ontstaat er bij het partijbestuur twijfel over hem, vertelt Lubbers. Hij krijgt in het voorjaar van 1993 vicevoorzitter Tineke Lodders op bezoek. Lubbers: “Mijn inbreng is op dat ogenblik: het moet te doen zijn met Elco.”

Man van het land

In een jaar tijd raakt het CDA in verval. De fractie, onder leiding van Brinkman, is volgens Lubbers steeds kritischer over het kabinet, de partij oppert om het minimumloon af te schaffen en de AOW-uitkering te bevriezen. Lubbers: “Niet zo handig.”

Er is destijds gesuggereerd dat Brinkman zich ten koste van het kabinet zou willen profileren. Uit ‘Haagse jaren’ is op te maken dat Lubbers het optreden van Brinkman niks vindt. “Waarschijnlijk moet Elco van zijn voorlichter Frits Wester stevig overkomen in de media”, zegt hij. En: “Hij heeft het gezag in zijn eigen fractie verloren.” Achter de schermen onderzoekt Lubbers nog voorzichtig of er voor Brinkman een alternatief is. Hij zegt ook dat er druk op hem wordt uitgeoefend om zich met de campagne te bemoeien, maar bij alles wat hij zegt kijkt de buitenwacht naar verschillen tussen hem en Brinkman. Klap op de vuurpijl is dat hij aankondigt op nummer drie van de lijst te stemmen, op Ernst Hirsch Ballin. Lubbers: “Achteraf bezien kan dat stemadvies niet.” Lubbers concludeert over het CDA in die tijd: “Er zijn grote meningsverschillen. Het is net als met schaatsen, als je benen steeds verder uit elkaar glijden. Dan kun je geen kant meer op en val je plat.”

Met troonopvolger Elco Brinkman bij een CDA-partijbijeenkomst in 1993.Beeld John Schaffer

De aanvaringen met Kohl en de neergang van het CDA komen aan het einde van zijn premierschap. Daarvoor zitten vele jaren waarin hij minister van economische zaken is in het kabinet Den Uyl, fractievoorzitter in de Tweede Kamer en minister-president van zijn eerste twee kabinetten die de recessie van de jaren tachtig moeten bestrijden. Lubbers zegt dat hij in de eerste periode vooral een vakminister was, als fractievoorzitter vooral een CDA-man en dat hij in Den Haag eindigde ‘als man van het land’.

Olifantshuid

Al piekert hij soms over tegenslag (“Ik heb geen olifantshuid”), uit een anekdote blijkt dat hij, en vooral zijn vrouw Ria, er ook ontspannen mee om kan gaan. Als er op een ochtend vroeg demonstranten voor de deur staan, omdat zij weten dat Lubbers op dat tijdstip vertrekt, vraagt hij zijn chauffeur om de auto om de hoek te parkeren. Ria gaat naar de deur en zegt dat haar man al naar Den Haag is, maar zij mogen wel even binnenkomen om hem te bellen. Ria belt via de huistelefoon naar een ander toestel dat op de studeerkamer staat. Daar houdt Lubbers zich schuil. Ria geeft de telefoon aan de actieleider. “Jammer, dat jullie mij niet treffen”, zegt Lubbers. De actievoerders vertrekken en Lubbers meldt zijn chauffeur dat de kust veilig is.

Lubbers is sterk beïnvloed door het sociaal-katholieke denken van Marga Klompé, in de jaren vijftig de eerste vrouwelijke minister. Als gevolg daarvan ondertekent hij eind jaren zestig het “Manifest van de KVP-radicalen’. Dat neemt een kritische houding over de oorlog in Vietnam en pleit voor meer inspraak voor werknemers in bedrijven. Een deel van die ondertekenaars zou later de PPR oprichten. Lubbers vindt dat ook de KVP zich hervormingsgezind moet opstellen en vooral niet conservatief. Lubbers treedt dan ook enthousiast toe tot het kabinet-Den Uyl. “Ik pas daar. Met mijn interesse in de Club van Rome, in het milieu, in alles wat voor progressief doorgaat.”

In het kabinet-Den Uyl ergert Lubbers zich aan de betweterigheid van links. “Op die houding knap ik af.” Maar rechts is niet beter, daar zitten ‘de krachten van het egoïsme’. KVP-leider Nolens verklaarde in de jaren twintig: alleen samenwerken met links in uiterste noodzaak. Sindsdien heet dat: de wet van Nolens. Lubbers denkt er anders over: “Eigenlijk is regeren met de VVD niet nodig. Die mensen redden zichzelf wel.”

‘Haagse jaren, de politieke memoires van Ruud Lubbers’, Theo Brinkel, €24,99, uitgeverij Ambo/Anthos

Lees ook:

Ruud Lubbers (1939-2018): de man van het onmogelijke compromis

Bijna twaalf jaar, van 1982 tot 1994, 4307 dagen, was Ruud Lubbers premier, de langst zittende ooit. Woensdag overleed hij op 78-jarige leeftijd in zijn woonplaats Rotterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden