AnalyseFormatie

Rutte zwaar gehavend na motie van afkeuring, maar hij stapt niet op

Mark Rutte in de Tweede Kamer. Beeld Werry Crone
Mark Rutte in de Tweede Kamer.Beeld Werry Crone

Demissionair premier Mark Rutte overleeft het debat over de Omtzigt-affaire ternauwernood. Maar als VVD-leider kreeg hij vannacht dankzij D66 en CDA wel een motie van afkeuring aan zijn broek. Het kabinet-Rutte IV is zeer onzeker geworden.

Midden in de coronacrisis heeft het land er een politieke crisis bij. De kabinetsformatie is vastgelopen na een zware confrontatie tussen demissionair premier Mark Rutte en vrijwel de volledige Tweede Kamer. Op het politieke slagveld dat rest, moet de zoektocht naar een nieuw kabinet verder gaan.

Na een debat dat langer dan een halve dag duurde, met diverse schorsingen, diende D66-leider Sigrid Kaag uiteindelijk een motie van afkeuring in tegen Rutte, ‘een heel zwaar middel’, benadrukte ze. Haar vertrouwen in de VVD-leider ‘heeft een forse deuk opgelopen’. “Ik neem hem dat ook kwalijk.” Bovendien steunde de gehele oppositie een motie van wantrouwen tegen Rutte, inclusief de SGP, wat uitzonderlijk is.

De boel herstarten

De afloop van het debat zet de kabinetsformatie op zijn kop. Er zal een nieuwe, meer onafhankelijke verkenner komen, die moet proberen de partijen weer aan tafel te krijgen. Voor D66 is het allerminst zeker dat de VVD weer de leiding krijgt tijdens de formatie. Kaag: “Laten we de boel herstarten.” En tegen Rutte zei ze, verwijzend naar de motie: “Ik zou er mijn conclusies aan verbinden”.

Wat het lot van Rutte wordt, inmiddels elf jaar premier van het land, is onduidelijk. Na een historische dag in de Tweede Kamer, blijft hij zwaar beschadigd achter. Rutte blijkt met de verkenners gesproken te hebben over CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, terwijl hij dat tot twee keer toe hard ontkende. De informatie waar de Tweede Kamer al een week naar op zoek was, bleek in het hoofd van de premier te zitten, maar zoekgeraakt te zijn. Rutte heeft zich het gesprek ‘achteraf verkeerd herinnerd’, meldde hij donderdag alsnog tegen de Kamer. Die bekentenis leidde onmiddellijk tot de vraag of hij voor de vierde keer premier kan worden.

Rutte geloofde het hele debat in ieder geval in een goede afloop. Hij was vol vertrouwen dat een doorstart van de kabinetsformatie nog steeds mogelijk is, met hemzelf, net als eerder, in de centrale rol. “We moeten proberen het proces zo snel mogelijk op de rails te krijgen”. Al drongen diverse fracties aan op zijn vertrek, onder aanvoering van de PVV en de Partij voor de Dieren.

Wantrouwen

Het gezag van Rutte is aangetast. Ook met het voordeel van de twijfel is het een politiek gegeven dat maar weinig fracties in de Tweede Kamer echt geloven in zijn geheugenverlies. Wat het wantrouwen voedt, is dat in de notitie van de verkenners de tekst belandde: “Je moet wat met Omtzigt”. Ook hielp het niet dat Rutte tijdens het Kamerdebat ook nog onthulde dat hij ‘via-via’ al eerder dan andere fractievoorzitters een telefoontje kreeg dat Omtzigts naam tóch was opgedoken in de aantekeningen van de verkenning. “Dit riekt naar machtsmisbruik”, aldus PvdA-fractievoorzitter Lilianne Ploumen.

Het wantrouwen is het formatieproces ingeslopen en verdwijnt daar niet zo snel. De premier kreeg nog hulp van ex-verkenner Kajsa Ollongren (D66), die hem nazegt: ook zij kan zich niet herinneren dat het over een andere functie voor het eigenzinnige Kamerlid Omtzigt is gegaan. Hooguit viel Omtzigts naam even tijdens de verkenning. Ze maakte er zelf geen aantekeningen over, een ambtenaar wel. Ollongren heeft diepe excuses gemaakt voor alles wat er is misgegaan bij de verkenning, ook aan Omtzigt en CDA-leider Wopke Hoekstra persoonlijk.

Steun is magerder dan gedacht

Rutte hoopte in het debat dat hij de steun kon behouden van in ieder geval CDA en D66, maar die steun is aanzienlijk magerder dan gedacht. “Het is een puinhoop, een blamage. Van A tot Z. We staan met z’n allen totaal voor aap”, aldus CDA-fractievoorzitter Wopke Hoekstra, die echter meer een algemeen falen zag van vele partijen, in plaats van vooral een schending van het vertrouwen door de VVD-premier. D66-leider Sigrid Kaag hoopte dat Rutte vooral zelf het boetekleed aan zou trekken, en zijn houding radicaal zou veranderen. “Hoe kunt u dan in de grootste crisis die we hebben in Nederland dat vertrouwen, wat denk ik weer geschaad is, alsnog herstellen?”

Deze vrijdag treffen de hoofdrolspelers elkaar weer in de ministerraad, waar in principe wordt vergaderd over de bestrijding van het coronavirus. Maar het debat heeft onderlinge relaties op scherp gezet. De grote vragen voor na het Paasweekend zijn: hoe zal de herstart van de formatie eruit zien? En kan Rutte nog aanschuiven namens de VVD? Daar lijkt hij wel op voor te sorteren. Vannacht om 03.00 uur, zei Rutte dat hij zijn ‘stinkende best’ gaat doen om het vertrouwen terug te winnen.

Lees ook:

Waar is de Rutte gebleven die zo soepel kan verbinden?

Al na de eerste week van de formatie was het duidelijk, analyseert politiek verslaggever Wilma Kieskamp: hier staat een heel andere Rutte dan we kennen. Meer top-down. “Waar is de Rutte die zo soepel met iedereen kan verbinden? Die politieke verschillen kan overbruggen? Die zijn eigen rol het liefst klein houdt?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden