Racisme

Rutte schudt de VVD wakker met nieuw Zwarte Piet-standpunt. ‘De tijd van ‘laat maar’ is voorbij’

Premier Mark Rutte tijdens het debat over de ontwikkelingen rondom het coronavirus donderdagavond in de Tweede Kamer. Ook de protesten tegen racisme kwamen er ter sprake.Beeld ANP

Ruttes omslag in het denken over Zwarte Piet vindt weerklank bij veel VVD’ers. “De tijd van ‘laat maar’ is voorbij”, zegt VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff.

Premier Rutte is anders gaan denken over Zwarte Piet. Van een premier die vond dat ‘Piet zwart is omdat hij nu eenmaal zwart is’, die internationale journalisten in 2014 op een nucleaire top desgevraagd voorhield dat “mijn vrienden op de Antillen blij zijn als het Sinterklaas is, omdat ze zich voor Black Pete niet hoeven schminken”, erkent hij nu dat deze traditie “voor mensen met een donkere huidskleur tot pijn leidt, dat het misschien onbedoeld is, maar wel zo uitwerkt”.

Volgens Rutte kwam hij tot een ander inzicht na gesprekken met mensen en kleine kinderen die zich “ongelooflijk gediscrimineerd voelden omdat Piet zwart is. En dat is wel het laatste wat je wil bij een Sinterklaasfeest.”

De premier verwacht dat over een aantal jaren Pieten niet langer zwart zijn. Maar hij blijft bij zijn standpunt –breed gedeeld in de VVD – dat de overheid niet met een verbod moet komen. “Het is nog steeds heel belangrijk dat een samenleving zelf de kans heeft om dat te veranderen.” Wel wil hij in gesprek met de organisatoren van de antiracismedemonstraties in Nederland.

Rutte deed zijn uitlatingen in de late uurtjes van donderdag, tijdens een coronadebat waar ook deze protesten aan de orde kwamen. Een dag eerder had de premier erkend dat ‘systemisch racisme’ ook in Nederland (net als in de Verenigde Staten) een groot probleem vormt. Rutte bracht daarin donderdag deze nuance aan: “Het risico van de term ‘institutioneel racisme’ is dat je een hele grote groep mensen verliest, die in de kern niet zo is. Een groep mensen die fatsoenlijk is en zegt: ‘Ik wil niet opgeplakt krijgen dat ik blijkbaar in een groepscultuur meega en dat zelf niet weet’, hoezeer dat misschien ook in een aantal omgevingen wel geldt.”

Dijkhoff: We moeten het gesprek aan

Binnen de VVD is er waardering en herkenning, soms enige aarzeling, voor het nieuwe inzicht van de partijleider. Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff was zeker niet verrast, omdat hij er vaker met Rutte over sprak. “Waar hij staat, dat standpunt deel ik ook.” Wel denkt hij nu dat het belang van zo’n persoonlijke verklaring van de premier is onderschat bij de partij. “Je denkt als liberaal: dat mogen mensen zelf weten. Het had daarom altijd iets ongemakkelijks, om daar als bewindspersoon en politicus wat over te zeggen. Ik hield me er het liefst ook buiten.” 

Dijkhoff ergerde zich in het begin ook aan de giftige toon en polarisatie. “Piet moest weg en iedereen die ervoor is, is een racist. Dan dacht ik net als veel anderen: ben ik dan ook een racist geweest omdat ik vroeger Zwarte Piet speelde? Aan de andere kant: ik heb nooit last gehad van racisme. Door die hele discussie ben ik ook, net als Rutte, meer ernaar gaan vragen. Wat het doet met mensen. Dan merk je dat het meer dan een paar malloten zijn die mensen met een kleur diep grieven. Ik mengde me er eerst weinig in de discussie, als je het wel deed kreeg je meteen van alles over je heen en dacht ik ‘laat maar’. Die tijd van ‘laat maar’ is voorbij. We hebben als politici ook een rol te pakken in dit debat.”

VVD-fractievoorzitter Carlos Genders in Leusden is door Rutte aan het denken gezet. Hij ziet een worsteling tussen een ‘jarenlange traditie en mensen die zich gekwetst voelen’. “Ik begrijp die mensen wel, maar het is deel van onze cultuur.” Genders woont in een dorp ‘waar de context anders is’, waarmee hij bedoelt dat er overwegend witte Nederlanders wonen. “Niet dat er dan geen mensen gekwetst worden, maar we voelen de urgentie misschien minder.” Afgelopen december waren de Pieten in Leusden gewoon zwart, met een paar roetveegpieten. “Misschien zet het mensen in beweging, nu Rutte dit heeft gezegd, dat er dingen gegroeid zijn vanuit onze historie die mensen onbedoeld kwetsen.”

‘Herkenbaar’ en ‘een goeie zaak’, vindt Ian van Loon van JOVD Rijnmond de uitspraken van Rutte. Hij had – zelfs als student met vakken als koloniale geschiedenis – vroeger wel scepsis of Zwarte Piet echt racistisch was. “Ik vond dat je er niet teveel achter moest zoeken.” Nu hij ziet hoe emotioneel en persoonlijk geschaad mensen worden, is hij  van inzicht veranderd. “Ik dacht ook: waar zijn we mee bezig? De discussie is zo verbitterd, van beide kanten.” Binnen zijn eigen VVD-jongerenafdeling lopen de meningen nog altijd uiteen, weet Van Loon, en hebben de voorstanders van Zwarte Piet zich altijd geroerd. “Maar inhoudelijk is het debat te weinig gevoerd. Het idee is vaak: laat mensen dat lekker zelf bepalen. Maar die liberale gedachte kun je ook omdraaien: dat deze traditie de vrijheid van anderen beperkt.”

In Rotterdam zegt VVD’er en raadslid Tim Versnel dat hij het “ontzettend goed” vindt van Rutte. “Voor mij hebben deze demonstraties het besef opgeroepen dat het probleem racisme veel groter is dan we hebben willen geloven. Dat er mensen echt onder lijden, die louter vanwege hun huidskleur niet volledig mee kunnen draaien. Dat moeten wij, juist als liberalen, niet accepteren.” Waar hij - en hij denkt Rutte ook - mee worstelt is, is het jargon en de politieke overtuiging van veel anti-racisme-activisten. “Dat gaat vaak hand in hand met een meer collectivistische benadering van de samenleving, met andere politieke overtuigingen dan de mijne. Maar dat moeten we uit elkaar weten te houden.” Volgens Versnel is het tijd voor een liberale interpretatie van de strijd tegen racisme. “En Rutte heeft er een aanzet toe gegeven.”

Lees ook: 

Rutte’s ongemak tegenover racisme is tekenend voor de VVD (en Den Haag)

Wat betekenen de uitspraken van premier Rutte over ‘systemisch’ racisme?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden