Bestuurscultuur

Rutte komt niet met radicale nieuwe ideeën, maar omarmt eindelijk kleine veranderingen

null Beeld Suzan Hijink
Beeld Suzan Hijink

Is Mark Rutte erin geslaagd zichzelf te herscheppen? Na het interview bij Nieuwsuur maandagavond moet de conclusie luiden: nog niet echt. De wijzigingen die Rutte voorstelde zijn eerder correcties van politieke gewoontes die langzamerhand uitgroeiden tot politieke problemen.

Binnenkort gaat Rutte ook met Pieter Omtzigt praten, als die voldoende is hersteld, zo liet hij op de valreep aan het eind van het interview nog weten.

Vooraf waren de verwachtingen hooggespannen. Aangezwengeld door de demissionair premier zelf, die weken geleden de parlementaire pers al een uiteenzetting van zijn ‘radicale ideeën’ beloofde. Ideeën over een nieuwe bestuurscultuur, en reflecties over zijn eigen rol daarin. Die reflecties bleken vooral te bestaan uit een herhaling van zetten. Rutte is op veel zaken uit zijn premierschap trots, maar hij heeft ‘fouten’ gemaakt. Fouten die Kamerleden meermalen als leugens zagen. “Ik lieg niet”, herhaalde Rutte, “en het is ook geen handigheidje. Ik zal er alles aan moeten doen om de grote irritatie hierover te voorkomen.” Hij wil dit onder meer doen door bij kwesties zich ‘scherper’ af te vragen, of hij wel ‘alle details’ van de zaak kent, of hoorde te kennen. “Dat doe ik ook vaak, maar het is een paar keer niet goed gegaan.”

De radicale ideeën waren sinds de motie van wantrouwen door een groot deel van de Kamer in Ruttes hoofd gerijpt. Geen nieuwe ideeën, wel voorstellen die nu eindelijk door de demissionair premier worden omarmd. En die eerder gezien kunnen worden als correcties op gewoontes van de kabinetten onder Rutte, die de afgelopen jaren in toenemende mate het openbare, politieke debat smoorden.

Zo moet het afgelopen zijn met het wekelijkse coalitieoverleg, waarin politieke problemen in de kabinetten Rutte jarenlang werden voorgekookt en gladgestreken. De ministerraad moet de kwesties als eerste bespreken. “Desnoods van tien uur tot tien uur ’s avonds”, aldus Rutte. Ook komt er als het aan hem ligt een einde aan akkoorden met maatschappelijke organisaties in ‘overlegtafels’, zoals het Klimaatakkoord, waarmee de Kamer slechts had in te stemmen. Verder wil de VVD-leider een soort orgaan in het leven roepen, waar burgers die vastlopen bij UWV of Belastingdienst gehoor moeten krijgen. Dat orgaan moet rapporteren aan Kamer en kabinet. Overigens net als nu de Nationale Ombudsman al doet.

Pas nadat de formatie was vastgelopen

De ‘radicale ideeën’ ontstonden pas bij Rutte in de periode dat de formatie vastliep en de mogelijke coalitiepartners zwaar ontstemd waren over het ‘functie elders’ van Pieter Omtzigt. Hij moest toen wel met iets substantieels komen, om zijn politieke hachje te redden en zo een vierde kabinet Rutte – al is het alleen maar in theorie – mogelijk te maken. Rutte zelf hield het vuurtje brandende, door er in het debat met de Tweede Kamer over de vrijgegeven ministerraadsnotulen nog eens op terug te komen. Ook informateur Herman Tjeenk Willink zei bij de presentatie van zijn eindverslag eind april nieuwsgierig te zijn naar Ruttes oplossingen. Tjeenk Willink noemde Rutte ‘onderdeel van de problematische bestuurscultuur’ maar hij kon volgens hem ook ‘deel van de oplossing’ worden.

Tjeenk Willink gaf alvast een flinke voorzet voor een andere bestuurscultuur, met meer dualisme (macht en tegenmacht) tussen kabinet en Tweede Kamer. De formatieveteraan hamert al decennialang op het belang van dualisme. Het wekelijkse coalitieoverleg noemde Tjeenk Willink een slecht voorbeeld van de oude bestuurscultuur, omdat zo ‘het collegiale overleg in de ministerraad wordt uitgehold’.

Sommige Kamerleden hadden liever gezien dat hij eerst naar de Kamer was gekomen

Het schrappen van het coalitieoverleg kan een belangrijk gebaar zijn, maar er zal meer moeten gebeuren om de cultuur weg te nemen waarin ‘een Kamerlid van de coalitie niet kritischer hoort te zijn dan een lid van de oppositie’, zoals VVD-minister Cora van Nieuwenhuizen het volgens de vrijgegeven ministerraadnotulen omschreef. Rutte beaamde dat destijds, al zei hij daar onlangs in het debat over de notulen niet trots op te zijn.

Kritiek was er ook op de plek waar Rutte uiteindelijk zijn ideeën ontvouwde, ook al zat hij er naar eigen zeggen als voorman van de grootste partij, en niet als demissionair premier namens het kabinet. Sommige Kamerleden hadden liever gezien dat hij eerst naar de Kamer was gekomen, ter bevordering van het geschonden vertrouwen. Ook de timing was ongelukkig, nu op dezelfde avond Kamerleden spraken met ouders uit het toeslagenschandaal, zo reageerde onder anderen Kamerlid Sylvana Simons van Bij1 op Twitter.

De Tweede Kamer krijgt woensdag de kans Rutte alsnog te bevragen. Dan staat het debat over Tjeenk Willinks verslag en de volgende fase in de formatie op de agenda.

Lees ook:

De nieuwe Rutte wil het radicaal anders doen, maar de oude Rutte ook niet volledig afdanken

Premier Rutte zoekt een ander soort premierschap. Hij komt met ‘reflectie’ op zijn eigen rol, maar een knieval wordt het niet. Hij blijft trots op zijn eerste drie kabinetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden