Kabinet-Rutte III onder leiding van premier Mark Rutte in de plenaire zaal van Tweede Kamer.

TerugblikKabinet-Rutte III (2017-2021)

Rutte III (2017-2021): een stug doorpolderend kabinet waarvoor geen crisis te groot was

Kabinet-Rutte III onder leiding van premier Mark Rutte in de plenaire zaal van Tweede Kamer.Beeld ANP

Het pragmatische kabinet-Rutte III doorstond crisis na crisis – totdat het lijk uit de kast van premier Rutte’s vorige kabinet viel. Waar ging het mis?

Van begin af aan is duidelijk: het derde kabinet onder leiding van Mark Rutte is niet geboren uit blinde liefde. VVD, CDA, D66 en ChristenUnie stappen er vooral in omdat niemand anders wil. Toch weet Rutte III, met een combinatie van plichtsbesef en controledrang, ongekende crises te doorstaan. Tot een lijk uit de kast van Rutte II het kabinet fataal wordt.

Dat Rutte III een verstandshuwelijk was, blijkt al uit de manier waarop het tot stand komt. De langste kabinetsformatie in de Nederlandse geschiedenis – 225 dagen – is nodig voordat VVD, CDA, maar vooral D66 en ChristenUnie elkaar voldoende vertrouwen. GroenLinks valt eerder af, vanwege bezwaren tegen vluchtelingendeals. De belangrijkste splijtzwam tussen D66 en ChristenUnie wordt in de ijskast gezet: dit kabinet zou geen ingrijpend beleid voeren op medisch-ethische dossiers.

29 maart 2017, aan tafel met informateur Edith Schippers. Van links naar rechts: Halbe Zijlstra (VVD), Mark Rutte, Jesse Klaver (Groenlinks), Kathalijne Buitenweg (GroenLinks), Schippers, Pieter Heerma (CDA), Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66) en Wouter Koolmees (D66). Beeld ANP
29 maart 2017, aan tafel met informateur Edith Schippers. Van links naar rechts: Halbe Zijlstra (VVD), Mark Rutte, Jesse Klaver (Groenlinks), Kathalijne Buitenweg (GroenLinks), Schippers, Pieter Heerma (CDA), Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66) en Wouter Koolmees (D66).Beeld ANP

Het blijkt karakteristiek voor Rutte III. Nóg meer dan in de vorige kabinetten onder leiding van Rutte voert pragmatisme de boventoon. Maatregelen worden niet genomen omdat het kan, maar vooral wanneer het moet. Met name de ChristenUnie laat niet na te benoemen welke maatregelen allemaal pijn doen. Gert-Jan Segers moet meermaals ‘meloenen doorslikken’, met als bekendste voorbeeld de door Rutte gewenste en uiteindelijk gesneuvelde afschaffing van de dividendbelasting.

De beëdiging van Rutte III, 26 oktober 2017 op het bordes van Paleis Noordeinde: ministers Halbe Zijlstra (buitenlandse zaken), Kajsa Ollongren (binnenlandse zaken), premier Mark Rutte (algemene zaken), Hugo de Jonge (volksgezondheid, welzijn en sport), Carola Schouten (landbouw, voedselveiligheid en regio), Ferdinand Grapperhaus (justitie), Arie Slob (onderwijs, cultuur en wetenschap), Sigrid Kaag (buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking), Eric Wiebes (economische zaken en klimaat), Ank Bijleveld (defensie), Ingrid Engelshoven (onderwijs, cultuur en wetenschappen), Wopke Hoekstra (financiën), Cora van Nieuwenhuizen (infrastructuur en milieu), Wouter Koolmees (sociale zaken), Wouter Koolmees (sociale zaken) en Bruno Bruins (medische zorg). Beeld ANP
De beëdiging van Rutte III, 26 oktober 2017 op het bordes van Paleis Noordeinde: ministers Halbe Zijlstra (buitenlandse zaken), Kajsa Ollongren (binnenlandse zaken), premier Mark Rutte (algemene zaken), Hugo de Jonge (volksgezondheid, welzijn en sport), Carola Schouten (landbouw, voedselveiligheid en regio), Ferdinand Grapperhaus (justitie), Arie Slob (onderwijs, cultuur en wetenschap), Sigrid Kaag (buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking), Eric Wiebes (economische zaken en klimaat), Ank Bijleveld (defensie), Ingrid Engelshoven (onderwijs, cultuur en wetenschappen), Wopke Hoekstra (financiën), Cora van Nieuwenhuizen (infrastructuur en milieu), Wouter Koolmees (sociale zaken), Wouter Koolmees (sociale zaken) en Bruno Bruins (medische zorg).Beeld ANP

Het liefst besteedt het kabinet moeilijke beslissingen uit. Liever dan zelf politiek te bedrijven, gaat de polder aan de slag. Het klimaatakkoord komt tot stand aan ‘klimaattafels’ waar wel betrokkenen van de industrie tot milieuclubs meepraten, maar geen Tweede Kamerleden. Hetzelfde recept voor een ‘nationaal preventieakkoord’. Aan het pensioenakkoord gaan talloze overlegrondes vooraf. Voor de hervorming van de arbeidsmarkt worden adviezen ingewonnen. Om te voorkomen dat de fracties verrast worden, verschuift de macht van de ministerraad naar de coalitie. De fractieleiders en de premier en vicepremiers nemen op maandag de besluiten. Wikkend en wegend komen ze tot een compromis, waarna een minister de opdracht krijgt het uit te venten. De verwachting is dat een coalitie die zich over iedere komma buigt, bij het eerste beetje tegenwind in moeilijkheden zal komen.

Toch kan het kabinet ook ineens resolute besluiten nemen, die tot voor kort voor onmogelijk geacht werden. In 2018 kondigt minister Wiebes van economische zaken onverwachts aan dat de Groningse gaskraan zo snel mogelijk dichtgaat. De aanvankelijke blijdschap in Groningen verzandt in cynisme als de compensatie maar niet op gang komt. Het is dezelfde teleurstelling die ouders in de toeslagenaffaire later zullen voelen.

12 juni 2017. Mark Rutte (VVD), Sybrand van Haersma Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) in de tuin van het Catshuis tijdens het formatieoverleg. Beeld Phil Nijhuis
12 juni 2017. Mark Rutte (VVD), Sybrand van Haersma Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) in de tuin van het Catshuis tijdens het formatieoverleg.Beeld Phil Nijhuis

Tijdens de eerste jaren klinkt de kritiek dat Rutte III weinig voornemens uit het regeerakkoord waarmaakt. Waar blijven de hervormingen? De opening van Lelystad Airport wordt weer eens uitgesteld. De tweede helft van de regeerperiode wordt echter alles anders. Er komt meer tegenwind dan wie ook had kunnen voorspellen.

Begin 2019 liggen er ineens twee dossiers die het in zich hebben om uit te groeien tot een kabinetscrisis. Na oproer in de achterban van het CDA, wil een meerderheid van de coalitie een ruimer kinderpardon. Alleen de VVD is nog tegen. Tegelijkertijd wordt er gekibbeld over het klimaatakkoord. “Niet mijn akkoord”, zegt VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff daarover. En passant noemt hij de nieuwe D66-fractievoorzitter Rob Jetten ‘klimaatdrammer’.

Maar terwijl de pers zich opmaakt voor een crisis, vinden de vier partijen elkaar wonderwel. Er komt nog eenmalig een ruimer kinderpardon voor in Nederland gewortelde kinderen. En er worden in korte tijd taboes als een CO2-belasting geslecht om de klimaatdoelen te halen. Het gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid van de formatie komt weer boven: de partijen hebben elkaar nodig om het land te besturen. Het vertrouwen groeit dat deze coalitie moeilijke dossiers kan ‘fiksen’.

De coalitie verliest in de loop van 2019 de meerderheid in de Eerste en de Tweede Kamer, maar daar maakt niemand zich grote zorgen om. De meeste grote besluiten zijn genomen. En sluit premier Rutte niet al jarenlang deals met de ene na de andere oppositiepartij?

Van compromis naar akkoord naar lapmiddel

Het onbezorgde gevoel verdwijnt als de Raad van State in mei 2019 het stikstofbeleid failliet verklaart. In de maanden daarna wordt duidelijk hoe ingrijpend die uitspraak is: de vergunningverlening voor bouwprojecten en de economische ontwikkeling in het hele land dreigt stil te vallen.

Het kabinet móet snel ingrijpen, en dan blijkt eens te meer hoeveel de vier partijen verschillen. De VVD wil liefst niet dat de automobilist getroffen wordt, ChristenUnie en vooral CDA staan pal voor de boeren, verreweg de grootste veroorzakers van stikstofuitstoot. D66 zet om die reden liefst het mes in de veestapel.

Maar ook dit dossier pakt het kabinet op kenmerkende wijze op. Er komt een adviescommissie, en iedereen mag meepraten: van boeren tot bouwbedrijven en de oppositie. Al polderend pakte het kabinet immers ook de problemen aan die ontstonden na die andere rechterlijke uitspraak: de klimaatzaak van Urgenda.

In het stikstofdossier werkt die aanpak nauwelijks, de landbouwsector protesteert heftig en soms intimiderend. Het kabinet worstelt zich van compromis naar akkoord naar lapmiddel. Daarbij worden in eerste instantie weer politieke taboes geslecht. De VVD laat een veer als de maximumsnelheid op snelwegen naar 100 gaat. Later gaan er miljarden naar natuurherstel en er komt een uitkoopregeling voor boeren. Uiteindelijk duurt het anderhalf jaar voor er een definitief akkoord ligt en daarvan is nog onzeker of het juridisch zal standhouden. Het kabinet gaat omzichtig met de landbouw om: voorlopig hoeft nog geen boer stikstofbeperkende maatregelen te treffen.

Eind 2019 spreekt Rutte over de stikstofcrisis als ‘de grootste crisis in mijn premierschap’. Een paar maanden later zou hij spijt van die uitspraak krijgen.

De tweespalt groeit

Als in maart van dit jaar de coronapandemie in volle hevigheid uitbreekt en Nederland in amper twee weken stil komt te liggen, zijn alle ogen gericht op het kabinet. De agenda van de Tweede Kamer is leeggeveegd, de volksvertegenwoordiging staat buitenspel. Nu komt het aan op premier Rutte en in eerste instantie minister van medische zorg Bruno Bruins. Als die bezwijkt onder de werkdruk, treedt Hugo de Jonge naar voren. Het vertrouwen in het kabinet stijgt naar ongekende hoogten. En ook nu nog, tijdens een tweede lockdown, geniet vooral premier Rutte nog groot vertrouwen.

De pandemie dwingt het kabinet tot een andere werkwijze. Het voorheen zo machtige coalitieberaad wordt irrelevant. Een virus bedwing je niet met polderen. Het kost Rutte zichtbaar moeite. Hij en De Jonge leunen voor hun besluiten zwaar op de virologen en epidemiologen in het Outbreak Management Team (OMT). Zozeer dat het bij het OMT tot ongemak leidt. Niet zij, maar de politiek hoort besluiten te nemen. Rutte maakt zijn rol en die van de politiek het liefst klein. Een kabinet kan het virus niet bedwingen, zegt hij keer op keer, de samenleving moet het doen: “In een volwassen democratisch land met volwassen inwoners is er geen regering nodig die zegt: je mot dit en je mot zo.”

In eerste instantie schaart het land zich achter het kabinet, maar vanaf de zomer, als er eerst versoepeld wordt en vervolgens de besmettingscijfers weer stijgen, groeit de tweespalt. Demonstranten twijfelen aan de besmettelijkheid van het virus en de bedoelingen van de regering. Experts en de linkse oppositie roepen juist op tot harder ingrijpen. De kritiek daalt vooral neer op coronaminister Hugo de Jonge, verantwoordelijk voor de moeilijkste dossiers: het testbeleid, beschermingsmiddelen, de corona-app en later de vaccins. De steeds vermoeider ogende minister besluit in november dat hij het CDA-lijsttrekkerschap er niet ook nog bij kan doen.

Januari 2021. Premier Mark Rutte na afloop van het plenair debat in de Tweede Kamer over de ontwikkelingen rondom het coronavirus. Beeld ANP
Januari 2021. Premier Mark Rutte na afloop van het plenair debat in de Tweede Kamer over de ontwikkelingen rondom het coronavirus.Beeld ANP

Ongekend onrecht

In het najaar overschaduwt de tweede virusgolf de andere politieke kwesties. Ook dat de prominente ministers Eric Wiebes, Wopke Hoekstra, Tamara van Ark, premier Rutte en PvdA-leider Lodewijk Asscher voor de commissie-Van Dam moeten verschijnen die de toeslagenaffaire onderzoekt. Ze worden ondervraagd over hun rol in wat de commissie later ‘ongekend onrecht’ tegenover Nederlandse burgers zou noemen. De overheid heeft op álle niveaus en op alle fronten de rechtsbescherming van getroffen ouders geschonden, concludeert de commissie.

Hoewel de meeste feiten al bekend waren uit berichtgeving door Trouw en RTL en door het spitwerk van Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Renske Leijten (SP), slaat het rapport in als een bom. Het blijkt voor het kabinet onontkoombaar om de meest vergaande conclusie te trekken. Het is de wrange ironie van Rutte III: noodgedwongen bezwoer het de ene na de andere buitengewone crisis. Maar een kwestie uit de vorige regeerperiode wordt het kabinet in het zicht van de haven fataal.

Januari 2021. Premier Mark Rutte geeft een toelichting aan de pers na afloop van een extra ministerraad over de toeslagenaffaire. Beeld ANP
Januari 2021. Premier Mark Rutte geeft een toelichting aan de pers na afloop van een extra ministerraad over de toeslagenaffaire.Beeld ANP

Toch gaat de toeslagenaffaire ook over deze kabinetsperiode. Het wanbeleid richting ouders werd voortgezet tijdens Rutte III en toen er erkenning kwam, bleef de overheid in gebreke bij de compensatie. Na verschijning van het rapport bleek een ruime genoegdoening ineens wél te kunnen.

En de affaire zegt veel over Rutte zelf. De premier vormt een spil in de toeslagenaffaire, door wat de ruttedoctrine is gaan heten. Gevoelige documenten van andere ministeries gingen eerst langs Algemene Zaken: de premier bepaalde wat de Kamer te lezen kreeg. In zijn controledrang draaide Rutte de rollen van de Tweede Kamer en het kabinet om.

Doordat Rutte zijn rol graag klein maakt en dossiers de-politiseert, kan hij met zo ongeveer iedereen samenwerken. Rutte III sloot opnieuw akkoorden met zo ongeveer alle partijen in de Tweede- en Eerste Kamer: van SP tot de Groep Otten en van 50Plus tot de SGP. Voor iedereen was er wat te halen in het Torentje. Typerend is dat de enquêtecommissie niet één verantwoordelijke voor de toeslagenaffaire kan aanwijzen. De vingerafdrukken van bewindslieden van VVD, CDA, PvdA en D66 staan op het dossier.

Mark Rutte was hard op weg de langstzittende premier van Nederland te worden. De vraag rijst of hij lijsttrekker kan blijven, nu duidelijk is dat zijn vorige kabinetten burgerrechten grootschalig geschonden hebben. Rutte was de grote favoriet om de volgende verkiezingen glansrijk te winnen, maar door het aftreden van zijn derde kabinet staat de premier ineens vol in de wind.

Lees ook:

Een demissionair kabinet maakt voor het coronabeleid niet uit

Of een kabinet aftreedt of niet, ze kunnen gewoon blijven regeren. Een demissionaire ministersploeg heeft exact dezelfde bevoegdheden.

Al in 2008 waarschuwde de Ombudsman voor de ‘kilte, onverschilligheid en verruwing’ van de overheid

Is er één verschijnsel waarop de crisis in onze democratische rechtsstaat in de kern is terug te voeren? Ja, dat verschijnsel is er, schrijft Hans Goslinga.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden