Rechtsbescherming

Raad van State: ‘We hebben jarenlang gefaald in de toeslagenaffaire’

Gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire liepen op 11 november mee in de Mars met de Moeders. Beeld ANP
Gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire liepen op 11 november mee in de Mars met de Moeders.Beeld ANP

Jarenlang vingen gedupeerde ouders in de toeslagenaffaire bot bij de hoogste bestuursrechter, de Raad van State. Onterecht, concludeert het instituut na zelfonderzoek. Ouders kregen niet de rechtsbescherming waar zij recht op hadden.

Jan Kleinnijenhuis en Wendelmoet Boersema

De Raad van State heeft jarenlang onterecht vastgehouden aan een veel te harde ‘alles-of-nietsuitleg’ van de wet in rechtszaken tussen ouders en de Belastingdienst over teruggevorderde kinderopvangtoeslag. Ook ouders die kleine tekortkomingen in hun administratie hadden, moesten hierdoor alle kinderopvangtoeslag – soms tienduizenden euro’s – terugbetalen. Burgers is daardoor rechtsbescherming ontnomen die zij wel hadden moeten krijgen van de hoogste bestuursrechter. Dat concludeert de Raad van State in een onderzoek naar het eigen handelen in de toeslagenaffaire.

Lees ook het volledige interview met de voorzitter van de Raad van State, Bart Jan van Ettekoven: ‘Als rechter wil je het goede doen voor mensen, dat is in de toeslagzaken niet gelukt’.

“We zijn te lang in een strenge groef blijven hangen. We hadden de alles-of-nietslijn eerder kunnen en moeten wijzigen”, zegt Bart Jan van Ettekoven, voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. De hoogste bestuursrechters keurden de harde uitleg die de Belastingdienst gaf aan de wetgeving jarenlang goed, tot de Raad van State in 2019 een ommezwaai maakte. Van Ettekoven: “De conclusies van onze zoektocht zijn confronterend. Ik word er verdrietig van. Als rechter wil je het goede doen voor mensen die ‘recht zoeken’, en dat is hier niet gelukt. Ouders die in de problemen zijn gekomen omdat wij te lang de strenge lijn hebben toegepast, bieden wij onze excuses aan.”

Hand in eigen boezem

Daarmee steekt de Raad van State de hand diep in eigen boezem. In januari zei Van Ettekoven nog dat de rechters wellicht anders hadden kúnnen, maar niet moeten oordelen. Nu komt hij daar, na tien maanden van onderzoek en gesprekken met ouders, advocaten en de eigen rechters, op terug. De Afdeling bestuursrechtspraak werkt inmiddels hard aan verbeteringen, zoals het organiseren van meer tegenspraak en een betere uitwisseling van informatie met onder andere de rechtbanken en de Nationale Ombudsman. “Deze reflectie is een harde confrontatie geweest met kritiek op ons handelen uit het verleden.”

Aanleiding voor het zelfonderzoek van de Raad van State was de felle kritiek die het instituut kreeg van de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag. Die concludeerde in december vorig jaar dat de bestuursrechter de rechtsbescherming van burgers heeft veronachtzaamd. De algemene beginselen van behoorlijk bestuur, die de grenzen aangeven van hoe de overheid met haar burgers mag omgaan, werden door hoogste bestuursrechter jarenlang ‘weggeredeneerd’.

‘Doorvragen, doorvragen, doorvragen’

De Raad van State zegt naar aanleiding van het onderzoek niet langer te kunnen vertrouwen op ‘de juistheid en compleetheid van de informatie’ van de Belastingdienst. “Dat is één van de lessen: doorvragen, doorvragen, doorvragen”, aldus Van Ettekoven. De fiscus hield bewust stukken achter in rechtszaken, zo blijkt uit een vrijgegeven werkinstructie voor ambtenaren. Rechters zullen kritischer moeten zijn, burgers ‘de helpende hand bieden’ en ‘actief onderzoek doen naar de relevante feiten’.

Voorzitter Van Ettekoven zegt dat tijdens zittingen nooit is gebleken dat stukken werden achtergehouden, maar advocaten bestrijden dat: in meerdere zaken zijn interne documenten van de Belastingdienst door advocaten ingediend, maar door de Raad van State niet geaccepteerd.

Raad van State: van ‘zwarte lijsten’ Belastingdienst is op zittingen niets gebleken

Uit het onderzoek van de Raad van State is eveneens nooit gebleken dat de Belastingdienst ‘zich heeft bediend van ongeoorloofde praktijken’ door te selecteren op (dubbele) nationaliteit of het plaatsen van mensen op een ‘zwarte lijst’. Voorzitter Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) noemde de Raad van State woensdag nog ‘medeplichtig’ aan discriminatie, omdat het rechters nooit opgevallen was dat vrijwel altijd mensen met een dubbele nationaliteit voor hen stonden. “Als je dat niet hebt gezien, is er iets mis met je waarnemingsvermogen”, aldus Wolfsen.

Van Ettekoven spreekt in een reactie van ‘een ernstige beschuldiging (van de heer Wolfsen) die niet onderbouwd is, feitelijk onjuist en uiterst onzorgvuldig’. De Raad van State zegt verder: “Dat ouders ten onrechte op een zwarte lijst staan, omdat gebruik is gemaakt van gegevens over nationaliteit, wil nog niet zeggen dat een toeslagbesluit onrechtmatig is. Voor de beoordeling van besluiten van de Belastingdienst of iemand recht op toeslag heeft, is niet relevant of iemand een dubbele nationaliteit heeft. Ouders hoeven dat in een rechtszaak ook niet te vermelden.” Het vragen naar dubbele nationaliteit zou juist een inbreuk zijn op de privacy van personen en in strijd zijn met de privacywet. Van Ettekoven kreeg naar eigen zeggen het vermoeden van discriminatie door de Belastingdienst “voor het eerst mee tijdens het gesprek met één van de ouders in de zomer”.

Wat was het selectiecriterium van de Belastingdienst?

Wolfsen noemt het ‘onzin’ en niet in strijd met de privacywet als rechters aan partijen in de rechtbank vragen of zij een dubbele nationaliteit hebben. Volgens hem beschikten rechters juist wél over informatie over de (dubbele) nationaliteit van ouders – het stond immers ook in de dossiers van de Belastingdienst. Als de fiscus die informatie niet met de rechtbank deelde, dan had de rechter om die informatie moeten vragen, aldus Wolfsen.

“Dat de Belastingdienst discrimineerde was al bekend en is inmiddels ook vastgesteld in ons onderzoek”, zegt Wolfsen. “Veel van die zaken zijn door de handen van rechters gegaan. Kerntaak van rechters is om burgers te beschermen. Daar hoort ook het discriminatieverbod bij, waar rechters bij het geringste vermoeden op kunnen en moeten doorvragen.” Voorbeelden van die vermoedens zijn volgens Wolfsen dat mensen het zelf aankaarten, als een tweede nationaliteit in het dossier vermeld staat, of als het rechters zelf opvalt ‘dat wel erg veel mensen met een specifieke achtergrond voor hen staan’.

Rechters zouden dan moeten navragen wat het selectiecriterium van de Belastingdienst was, en of daar algoritmes voor zijn gebruikt, vindt Wolfsen. “Feit is dat rechters en de Raad van State daar niet op hebben ingegrepen. Dat heeft ons zeer verbaasd, juist omdat dit met de kennis van nu zo zichtbaar lijkt te zijn geweest. Onze vraag is om met die kennis terug te kijken hoe dat heeft kunnen gebeuren. Dat moet je willen weten.”

Lees ook:

Rechters: ruimte voor maatwerk ontbrak in kinderopvangtoeslagzaken

Met een evaluatie van haar eigen handelen maakt de rechtspraak excuses aan de gedupeerden van de toeslagenaffaire. Maar de hand gaat niet helemaal in eigen boezem: rechters wijzen ook naar de wetgever en de Raad van State.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden