Debat racisme

Premier Rutte vindt excuses voor het slavernijverleden ‘niet verstandig’

Premier Rutte tijdens het debat over racisme in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Meerdere partijen willen excuses voor het slavernijverleden, premier Rutte noemt dat ‘niet verstandig’, mede omdat een excuus het debat over racisme verder zou polariseren.

Als het felle racismedebat woensdagavond in de Tweede Kamer – in het begin ontsierd door jij-bakken en stokpaardjes – één ding duidelijk maakt, is het dat de politiek worstelt met de aanpak van institutioneel racisme in de samenleving. Premier Rutte noemt een mogelijk excuus voor het slavernijverleden anders dan de excuses die het kabinet eerder uitsprak richting Indonesië en richting joodse landgenoten. Volgens hem zijn er door de afstand in de tijd geen directe slachtoffers meer, was het destijds een ander staatsbestel en zou een excuus zorgen voor meer polarisering in de samenleving.

Spreekkoren op de voetbalvelden, discriminatie bij een sollicitatie, gekleurde huurders die geen woning krijgen, de witheid van geschiedenisonderwijs, in de loop der jaren is in vele debatten over concrete gevallen van racisme gesproken. Maar nog nooit debatteerde de Tweede Kamer over systemisch racisme, zoals premier Rutte een maand geleden het probleem voor het eerst benoemde. ‘Systemisch’ in de zin van  uitsluiting en discriminatie van mensen door (in)formele regels in instanties of op bepaalde terreinen, op grond van hun afkomst, donkere kleur of etniciteit.

Stokpaardjes tijdens het debat

De omvang van deze definitie maakt dat de Kamer lastig greep krijgt op de materie. Het debat vliegt alle kanten op, de voorbeelden van racisme ook. Het biedt sommige partijen gelegenheid vaste stokpaardjes te berijden, zoals de massa-immigratie van Wilders of de dierenrechten die Esther Ouwehand erbij haalt. Zowel PVV (‘Ik zie het racisme gewoon niet’) als Forum voor Democratie (Hiddema: ‘Groepsbraafheidspsychose’) kiezen ervoor het probleem weg te redeneren of om te keren als gericht tegen ‘autochtone Nederlanders’.

Niet dat er geen constructieve voorstellen voorbij komen. Soms praktische, zoals een strengere aanpak door de Arbeidsinspectie, geen overheidsopdrachten meer voor discriminerende bedrijven of strengere straffen voor ‘haatmisdrijven’. Een wetsvoorstel hiervoor werd deze week ingediend door ChristenUnie en GroenLinks. Sommige partijen verkiezen morele gebaren: D66, ChristenUnie, GroenLinks en Denk zien wel heil in een officieel excuus voor het slavernijverleden. 

‘Gevoelige discussie’

In 2013 betuigde de Nederlandse regering voor het eerst haar “diepe spijt en berouw”over het slavernijverleden. Tijdens de herdenking op 1 juli bij het Amsterdamse slavernijmonument zei vice-premier Lodewijk Asscher toen: “Ik sta hier namens de Nederlandse regering en kijk terug op deze schandvlek in onze geschiedenis. Ik kijk terug en betuig diepe spijt en berouw over hoe Nederland is omgegaan met de menselijke waardigheid.” De woorden van ‘diepe spijt en berouw’ zijn ook vorig jaar herhaald door minister Ollongren van Binnenlandse Zaken.

Volgens Rutte hebben meerder landen inmiddels spijt betuigd over hun koloniale- en slavernijverleden, maar heeft geen enkele staat excuses aangeboden. “Dat is een heel gevoelige discussie”. Volgens Klaver mist de premier door zijn weigering hierdoor de kern. “Het is misschien pijnlijk, maar racisme ís geen debat of een mening.” Ook Gert-Jan Segers van de ChristenUnie hoopt dat Rutte de deur open houdt voor een eventueel later excuus.

Andere ideeën die voorbij komen zijn een nationaal slavernijmuseum (GroenLinks) of een herdenkingsjaar in 2023 (D66). De PvdA wil een staatscommissie instellen voor onderzoek, de Partij voor de Dieren ziet de Gouden Koets (waar koloniale voorstellingen op geschilderd zijn, red.) liefst voor eeuwig op stal blijven. Weinig wordt er gevraagd waarom eerder anti-racisme-beleid zo weinig resultaat heeft gehad.

Het herdenkingsjaar noemde Rutte een goed idee. In 2023 is het precies 150 jaar geleden dat de slavernij in Nederland ten einde kwam.  De officiële afschaffing was in 1863 maar slaven moesten daarna nog 10 jaar lang op de plantages in Suriname en op de Nederlandse Antillen werken. 

Wit parlement

Complicerende factor is dat het debat gevoerd wordt in een parlement waarin geen enkele Nederlander met Surinaamse of Afrikaanse wortels zetelt. Af en toe wordt pijnlijk duidelijk dat er weliswaar empathie en begrip is, maar dat bijna geen enkele partij van binnenuit het activisme noch het leed herkent dat in recente anti-racismedemonstraties en in media zo zichtbaar is geworden. SGP’er Van der Staaij heeft het over een discussie die ‘gekaapt is door activisten’ en een achterban die daardoor ‘kopschuw’ is geworden. VVD’er El Yassini kiest liever voor de benadering van het halfvolle glas: “Tegenover tien mensen die mij hebben gediscrimineerd staan er tien die mij een kans hebben gegeven. Je kunt hier je dromen werkelijkheid maken.” Hij pleit voor beter onderwijs.

Oud zeer komt naar boven als Farid Azarkan van Denk excuses vraagt van Asscher, omdat hij in een vorig kabinet als minister van sociale zaken te weinig zou hebben gedaan tegen discriminatie. Asscher haalt woedend uit. Denk heeft zelf Kamerleden met een Turkse en Marokkaanse achtergrond in filmpjes ‘in de verdachtenhoek’ gezet en hiervoor nooit excuses gemaakt. Het overschaduwt een ander punt dat Azarkan maakt: “Als Rutte de coronacrisis zou bestrijden zoals hij racisme bestrijd, zou half Nederland op de ic liggen”. Denk bepleit omkering van bewijslast voor instituten die bewezen ‘vooringenomen’ opereren, zoals de Belastingdienst. “Zij moeten aantonen dat zij niet discrimineren.”

Premier Rutte is altijd terughoudend geweest over de rol die de politiek zou moeten spelen in de strijd tegen racisme. Ook in dit debat kiest hij deze lijn en pleit voor meer bewustwording, erkenning en begrip. Toch luistert Rutte  aandachtig als Jesse Klaver hem erop wijst dat zijn woordkeus ertoe doet. Klaver vergelijkt Rutte’s ‘pleur op’ jaren geleden tegen Turks-Nederlandse jongeren die journalisten belaagden, met boeren die ook media en politici belaagden. “Tegen hen zei u niet: pleur op naar Boeristan”. 

Het kabinet heeft een commissie aan het werk gezet die een maatschappelijk debat over het slavernijverleden op gang moet brengen. Onder meer popmuzikant Typhoon en ex-international Edgar Davids nemen hiervoor met anderen zitting in een dialooggroep. 

Lees ook:

Rutte’s ongemak tegenover racisme is tekenend voor de VVD (en Den Haag)

“Ook hier is racisme, ook hier is discriminatie”. De uitspraken van premier Rutte over de ‘systemische problemen in de samenleving’, naar aanleiding van de Damdemonstratie, laat aan duidelijkheid niets te wensen over. 

Wat kan de overheid meer doen tegen racisme? ‘Excuses voor schandvlek in geschiedenis nodig’

Spreekkoren op de voetbalvelden, discriminatie op de arbeidsmarkt, onderschatting in onderwijsadviezen, makelaars die gekleurde huurders helpen weren, bij vele debatten over ernstige incidenten is racisme in het parlement besproken. Maar nog nooit debatteerde de Tweede Kamer over ‘systemisch racisme’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden