Politieke zomer

Politiek Den Haag gaat navelstarend de zomer in

Toe aan vakantie (van links naar rechts): Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Mark Rutte (VVD), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Geert Wilders (PVV). Beeld Werry Crone, ANP
Toe aan vakantie (van links naar rechts): Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Mark Rutte (VVD), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Geert Wilders (PVV).Beeld Werry Crone, ANP

Terwijl de Kamer worstelt met haar eigen rol en functioneren, blijven de grote vraagstukken liggen, in afwachting van de stroperige kabinetsformatie.

Mariëtte Hamer zat er klaar voor. De Tweede Kamer had eind juni een hele dag uitgetrokken voor een debat over het eindverslag van de informateur. Háár eindverslag dus, een document dat, inclusief bijlagen, meer dan ­honderd pagina’s beslaat.

Vanuit Vak K, het gedeelte in de zaal waar normaal gesproken ministers en staatssecretarissen zitten, zag Hamer hoe het debat over de ­kabinetsformatie ontspoorde. Geert Wilders maakte Mark Rutte uit voor ‘de trekpop van Sigrid Kaag’. De PVV’er noemde Kamerlid Kauthar Bouchallikht van GroenLinks een ‘moslimextremist’ en zette de leider van D66 weg als een sympathisant van Islamitische Staat.

Het ging de rest van de dag over heel veel, behalve over het eindverslag van Mariëtte Hamer. Toen de ­informateur na enkele uren aan het woord kwam, benadrukte ze dat het een wens van de Kamer zélf was dat zij een document zou opstellen over de grote opgaven waar Nederland voor staat. Die notitie moest gaan over een herstel- en transitiebeleid, over het verbeteren van de democratische rechtsorde. Over belangrijke kwesties, die van belang zijn voor de onderhandelingen over een regeerakkoord. Met enig cynisme richtte Hamer zich tot de aanwezige fractievoorzitters: “U had hier uw voordeel mee kunnen doen. U had dat eigenlijk vandaag al kunnen doen door daar een debat over te voeren. Maar dat is uiteraard aan u.”

Nog geen enkel zicht op een nieuwe coalitie

De Tweede Kamerverkiezingen vonden exact 115 dagen geleden plaats en er is nog geen enkel zicht op een nieuwe coalitie. Partijen houden elkaar in een ijzeren wurggreep. Links kleeft aan links, rechts aan rechts. De positie van het CDA springt eruit. Wopke Hoekstra zei vlak voor de verkiezingen dat zijn partij in de formatie graag zou willen praten met PvdA en GroenLinks vanwege de ‘grote opgaven’ die er liggen. Inmiddels noemt de CDA-leider dit de ‘minst logische’ combinatie. Na de verkiezingen toonde hij meer interesse in samenwerking met JA21, een partij die bestaat uit afsplitsers van Forum voor Democratie.

Voorlopig zit de formatie muurvast. Opvallend genoeg zijn het niet de inhoudelijke meningsverschillen die voor problemen zorgen, maar vormen de onderlinge verhoudingen en persoonlijke voorkeuren van partijleiders het grote obstakel. Dit tot grote ergernis van de vorige infor­mateur, Herman Tjeenk Willink.

De minister van staat moest begin april te hulp schieten toen de formatie na de rel rond Pieter Omtzigt (‘functie elders’) volledig in de soep was gelopen. Tjeenk Willink noemde het ‘armoede’ dat de Kamer uit pure wanhoop bij de inmiddels 79-jarige voormalige vicepresident van de Raad van State moest aankloppen. “Dat is niet goed”, zei hij onlangs in het tv-programma Buitenhof.

Maar Tjeenk Willink pakte de uitgestoken hand en ging aan de slag als informateur, net als hij deed in 1994, 1999, 2010 en 2017. Hij bracht in kaart waar de politiek snel een antwoord op zou moeten vinden, zoals het klimaatprobleem, de stikstof­crisis, de ellende op de woningmarkt en het herstelbeleid na corona.

In die uitzending van Buitenhof toonde Tjeenk Willink zich buitengewoon somber over het optreden van de Kamer. “Wat mij het meest zorgen baart, is dat zowel mijn eindverslag als dat van Mariëtte Hamer eigenlijk inhoudelijk in het parlement niet is besproken.” En dat stoort de oud-informateur vooral omdat diezelfde Kamer in 2012 heeft besloten de regie over de formatie weg te halen bij het staatshoofd om zelf de spelregels te kunnen bewaken. Politici hebben de mond vol van macht en tegenmacht, van inhoud die leidend moet zijn. Tjeenk Willink: “En dan is het op zijn minst merkwaardig dat als die inhoud wordt aangeleverd er niet over de ­inhoud wordt gesproken”.

Vermoeide slak

De kabinetsformatie beweegt zich voort als een vermoeide slak. Informateur Hamer hoopt dat de echte onderhandelingen over een coalitie medio augustus kunnen beginnen, na een rustpauze van enkele weken. Dan moeten VVD en D66 er wel in slagen om voor die tijd een gezamenlijke notitie te leveren waar an­dere partijen zich bij aan willen sluiten. Het mag geen ‘proeve van regeerakkoord’ heten, dat is al te definitief. Kaag noemt het zelf ‘een aanzet, een document om te kunnen gebruiken aan een eventuele formatietafel’. De vorming van een coalitie zal daarna nog zeker enkele maanden vergen.

Je zou bijna vergeten dat de politiek leiders – Mark Rutte voorop – dit voorjaar om het hardst riepen dat er spoedig een nieuw kabinet moest komen. De huidige ministersploeg gaat sinds januari demissionair door het leven, na de val over de toeslagenaffaire. Het land, in de ban van de coronacrisis, verdiende volgens alles en iedereen een razendsnelle formatie.

Urgentie is verdampt

Rond de Kamerverkiezingen rolde Nederland de derde coronagolf in, met nieuwe besmettingen die op­liepen naar uiteindelijk achtduizend per dag. Versoepelingen waren niet aan de orde. Integendeel. Op verkiezingsavond gold de avondklok nog. Van ondernemers, die lange tijd winkels en cafés moesten sluiten, werd het uiterste gevraagd. De grootste naoorlogse crisis bevond zich op een hoogtepunt.

In maart vertelde Rutte in het AD dat hij een ‘vliegende start’ wilde maken met de onderhandelingen over een nieuw kabinet. “We kunnen niet eerst maanden achter die dichte deur over het waterschap in 2023 zitten te praten. Zo’n formatie duurt al idioot lang, dat kunnen we nu zeker niet hebben.” En Kaag, die andere winnaar van de verkiezingen, zei in mei dat wat haar betreft de ­ministers nog vóór de zomer op het bordes staan.

Inmiddels is alle haast verdwenen, de urgentie lijkt verdampt. De derde coronagolf ligt achter ons en er is hoop dat de vierde nooit zal komen, nu de vaccinatiecampagne op volle toeren draait. Het aantal nieuwe besmettingen loopt weer hard op, maar dat vertaalt zich vooralsnog niet in meer ziekenhuisopnames en sterfgevallen. Burgers maken zich vooral nog zorgen over hun eigen ­vakantieplannen. De economische vooruitzichten zijn bovendien gunstig. De steunpakketten hebben de werkloosheid in toom gehouden, de rekenmeesters van het Centraal Planbureau (CPB) verwachten voor dit jaar een economische groei van meer dan 3 procent.

Ontspanning op het Binnenhof

Het zorgt voor enige ontspanning op het Binnenhof. Hartje zomer komt de formatie een week of drie stil te liggen omdat de betrokkenen behoefte hebben aan vakantie. Ondertussen werken de huidige ministers en staatssecretarissen aan een begroting voor 2022. Die bevat naar verwachting ook voorzichtige plannen voor de woningmarkt en voor het verminderen van de stikstof- en klimaatproblemen. Dat is meer dan een demissionair kabinet behoort te doen.

Het valt Rutte en zijn collega-­ministers moeilijk te verwijten dat zij beleid maken, terwijl de afspraak is dat ze hier uiterst terughoudend in zijn. Want het kabinet mag dan gestaag verder werken, de Tweede Kamer slaapwandelt erachteraan.

Fracties zijn drukker met het loeren naar elkaar dan met het maken van eigen plannen. De impasse rond de kabinetsformatie werkt verlammend op de parlementariërs. Het ­gevolg is, zegt Tjeenk Willink, dat de nieuw verkozen Kamer zich afhankelijk maakt van het demissionaire kabinet. Partijen zijn naar binnen gekeerd, politici concentreren zich vooral op onderlinge relaties waardoor de inhoud als vanzelf ondersneeuwt. Problematisch, vindt de oud-informateur. “Het zorgt voor uitholling van de democratische rechtsorde.”

Dat demissionaire kabinet wordt ondertussen geconfronteerd met een nieuwe rechtszaak van klimaatorganisatie Urgenda. Er hangt de staat een forse dwangsom boven het hoofd als dit jaar niet wordt voldaan aan het klimaatvonnis uit 2015. Het kabinet werkt aan voorstellen voor verdere CO2-reductie, maar de mogelijkheden zijn beperkt. De grote besluiten moeten aan de onderhandelingstafel worden genomen.

Nu vooral de middenpartijen in afwachting zijn van beweging in de formatie, komt er vanuit de Kamer weinig van de grond. D66, PvdA en GroenLinks hebben het kabinet nog wel gevraagd een van de vier nog ­actieve kolencentrales te sluiten om op die manier gehoor te geven aan het Urgenda-vonnis uit 2015. Het is een herhaalde oproep, en eentje tegen beter weten in: klimaatminister Stef Blok heeft de kolencentrale-kwestie onmiddellijk doorverwezen naar de kabinetsformatie. Voor dit demissionaire kabinet is het halen van het CO2-doel geen halszaak.

Kiezel in de schoen

Ook de andere grote kwestie die als een kiezel in de schoen blijft zitten, over de tienduizenden slachtoffers van de ontspoorde fraudejacht door de Belastingdienst, sleept zich voort. De compensatie-afhandeling verloopt chaotisch, de fiscus kraakt in zijn voegen. Gedupeerde toe­slagenouders wachten nog altijd op hulp.

Het gevolg is dat van het beloofde herstel van vertrouwen bitter weinig terechtkomt. Het zal één van de belangrijkste klussen voor het nieuwe kabinet worden, om de relatie tussen politiek en burger te verbeteren door de rechtsstaat te versterken. Ook in het aardbevingsgebied in Groningen wordt daar met smart op gewacht.

Khadija Arib, tot voor kort de voorzitter van de Tweede Kamer, roept het nieuwe kabinet op de bescherming van burgers die afhankelijk zijn van overheidsinstanties zoals Belastingdienst en UWV, op orde te brengen. Tegelijkertijd wil ze ­Kamerleden waarschuwen om in ­afwachting van de stroperige formatie vooral niet achterover te leunen.

In een ingezonden stuk in NRC Handelsblad schrijft Arib dat de ­Kamer ‘kritisch naar haar eigen werkwijze dient te kijken’. De af­gelopen jaren zag ze vanuit de voorzittersstoel hoe fracties zich verloren in incidentenpolitiek en ophef over van alles en nog wat. Arib: “Op de agenda staan nog steeds tientallen debatten die zijn aangevraagd naar aanleiding van een bericht elders”.

Ze pleit voor grotere, thematische debatten, bijvoorbeeld over de rechtsstaat en de relatie tussen overheid en burgers. En ze zou willen dat de Kamer meer tijd neemt voor wetsbehandelingen, iets waar Pieter Omtzigt al eerder om vroeg.

Versnippering

Of de oproep van Arib effect zal hebben, is zeer de vraag. De Tweede Kamer telt inmiddels achttien fracties, een absoluut record. En dat worden er negentien zodra Omtzigt is hersteld van zijn burn-out en terugkeert naar het Binnenhof. De versnippering gaat hand in hand met de stijging van het aantal moties, spoeddebatten en politieke relletjes.

Twee jaar geleden onderzocht een commissie onder leiding van SGP’er Kees van der Staaij hoe kan worden voorkomen dat de Kamer uit de bocht blijft vliegen met hijgerige debatten over randzaken. De con­clusie was dat strengere regels niet de oplossing zijn. Van der Staaij pleitte vooral voor een cultuuromslag bij Kamerleden.

Die vrijblijvende oproep heeft weinig effect gehad. De Kamer heeft nu een nieuwe werkgroep ingesteld die moet onderzoeken hoe de eigen medewetgevende en controlerende taak kan worden versterkt. Voorzitter is dezelfde Van der Staaij.

Zo worstelt de Kamer met haar eigen positie en functioneren, terwijl de grote vraagstukken in afwachting van de kabinetsformatie blijven liggen. Een formatie die dankzij diezelfde Kamer hard op weg is om de langste in de Nederlandse geschiedenis te worden.

Lees ook:

De laatste dag aan het Binnenhof met bode Peter: ‘Het decor verandert, maar de figuranten verhuizen mee’

Peter Davelaar is bode in de Tweede Kamer. Donderdag heeft hij net als de honderden ambtenaren, de 150 Kamerleden en hun medewerkers, zijn laatste werkdag aan het historische Binnenhof. ‘Wat ik het meest zal missen hier? Dat je ieder plekje kent.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden