Kabinetsformatie

Paars-groen, rechts haakt aan of links laat los: zo staat de formatie ervoor

Partijleiders Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) na afloop van een gesprek met informateur Mariette Hamer. Hamer hoopt de komende week de contouren te zien van een nieuwe coalitie.  Beeld ANP
Partijleiders Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) na afloop van een gesprek met informateur Mariette Hamer. Hamer hoopt de komende week de contouren te zien van een nieuwe coalitie.Beeld ANP

Van een paars-groen kabinet tot een doorstartvariant, de klus van informateur Hamer is ingewikkeld. Uiterlijk zondag moet ze een voorstel doen wie met wie als eerste om tafel wil. Niet iedereen is even happig.

Uit de agenda van informateur Mariëtte Hamer blijkt deze dinsdag zonneklaar waar ze op aankoerst. De vijf partijen van een ‘paars-groene’ coalitie zouden als eerste de koppen bij elkaar moeten steken. Deze progressieve variant met liefst 90 Kamerzetels is de grote voorkeur van D66-leider en verkiezingswinnaar Sigrid Kaag. Dinsdagochtend sprak Hamer met haar en CDA-leider Wopke Hoekstra. Daarna ontving ze het trio Kaag-Ploumen-Klaver en 's avonds is het de beurt aan Rutte en Hoekstra. Maandag zaten Kaag en VVD-leider Rutte al een uurtje bij Hamer.

Hoekstra: ‘hard to get’ of behoedzaam?

Alleen werkt niet iedereen even hard mee. CDA-leider Wopke Hoekstra blijft het meest gereserveerd. Dinsdagmiddag herhaalt hij het nog maar eens op het Binnenhof: deelname aan een nieuw kabinet is voor het CDA zeker niet vanzelfsprekend. Samenwerking met GroenLinks en PvdA ligt niet voor de hand. De onderlinge verschillen tussen deze linkse partijen zijn ook nog eens ‘zeer groot’, benadrukt Hoekstra. De CDA-leider wil best meepraten over een economisch herstelplan of andere inhoudelijke zaken, maar verder gaat hij niet.

Het kan een tactiek van ‘hard to get’ zijn, maar ook behoedzaamheid van een partij die intern de wonden nog likt na een rampzalig verlopen verkiezingscampagne. Er zijn meer partijpolitieke belemmeringen voor deze paars-groene variant. PvdA-fractievoorzitter Lilianne Ploumen is minder happig op samenwerking met de VVD dan Jesse Klaver van GroenLinks, die voortdurend laat zien hoe bereidwillig hij is. GroenLinks en PvdA hebben beloofd elkaar niet los te laten in de formatie, zeiden ze ook dinsdag weer, maar VVD en CDA zien liever één linkse partij minder. In dat licht kan de uitspraak van Hoekstra over de ‘zeer grote’ verschillen tussen GroenLinks en PvdA ook gezien worden als een poging Ploumen en Klaver van elkaar los te weken. Rutte zei al eerder dat hij liever niet met een ‘linkse wolk’ aan partijen regeert. Ploumens PvdA zou voor VVD en CDA een meer vertrouwde samenwerking zijn dan met Klaver, wiens GroenLinks nog nooit geregeerd heeft.

In de loop van de formatie zal ongetwijfeld de variant ‘over rechts’ weer voorbij komen. Voor de VVD eerst een acceptabel alternatief, inmiddels hebben de liberalen het er niet vaak meer over. Joost Eerdmans van JA21 met zijn drie zetels zou in ieder geval komen praten.

Minderheidskabinet

Een laatste variant is een doorstart van de vier partijen in het huidige kabinet, al dan niet in de vorm van een minderheidskabinet met steun van de ChristenUnie. Gert-Jan Segers zal een beroep op zijn verantwoordelijkheidsgevoel niet ontduiken, ondanks de uitgesproken weerzin tegen nieuwe deelname aan een kabinet met Rutte. Woensdag zit hij bij de de informateur met Rutte en Hoekstra.

Formatiebesprekingen zonder de VVD lijken bij voorbaat kansloos. Zelfs als alle linkse partijen een wolk vormen, is nog het CDA nodig, en die zullen passen voor samenwerken met bijvoorbeeld de Partij voor de Dieren (en dat is wederzijds). Een variant zonder D66 is net zo irreëel, ook al spat de chemie tussen Rutte en Kaag er nog niet van af. Welk advies Hamer uiterlijk zondag 6 juni ook geeft, het zal in ieder geval de goedkeuring van Kaag, Rutte en ook Hoekstra moeten hebben.

null Beeld

Welke coalities liggen het meest voor de hand?

Paars-groen (VVD, D66, CDA, PvdA, GL, 90 zetels)

Een liberaal-linkse paarse samenwerking, maar dan met het christelijke CDA. Favoriet voor D66. Enige variant met een meerderheid in de Eerste Kamer. Stevige verschillen tussen met name CDA en VVD en GroenLinks over klimaat, en op sociaal-economisch terrein tussen VVD en GroenLinks. Migratie kan ook breekpunt zijn. Grote zetelaantal van 90 biedt ruimte voor afwijkende opvattingen individuele Kamerleden. Chemie tussen Klaver en Hoekstra ontbreekt.

Links-laat-los 1 (VVD, D66, CDA, PvdA, 82 zetels)

Vierpartijencoalitie door het midden. Historisch gezien een kansrijke samenwerking. Deze variant zou weleens de voorkeur van Rutte en Hoekstra kunnen hebben. Alleen Ploumen (PvdA) werkt nog niet mee. PvdA wil na het kabinet Rutte II niet meer als enige linkse partij met de VVD samenwerken. Sociaal-economisch zijn er ideologische verschillen, maar er is bereidheid tot compromissen. D66 en PvdA hebben veel raakpunten op gebied van onderwijs, klimaat en kansengelijkheid.

Links-laat-los 2 (VVD, D66, CDA, GL, 81 zetels)

Een groenere variant dan met de PvdA. Ligt daarom lastig bij landbouwpartij CDA. Onervarenheid met regeren van GroenLinks zorgt voor enige aarzelingen bij de rest. Sociaal-cultureel staat het CDA hier het meest alleen. D66 en GroenLinks hebben veel raakvlakken, op gebied van Europese samenwerking, migratie, klimaat, onderwijs en bestrijding van kansongelijkheid.

Rechts-haakt-aan (VVD, D66, CDA, JA21, 76 zetels)

Variant met een krappe meerderheid over rechts. Absoluut geen favoriet van D66, dat hier alleen staat vooral op gebied van klimaat, migratie en integratie. JA21 zal vooral pleiten voor strenger immigratiebeleid. De grote partijen zetten vraagtekens bij de stabiliteit van Eerdmans JA21, een afsplitsing van Forum voor Democratie.

Doorstart (VVD, D66, CDA, ChristenUnie, 78 zetels)

Niemands voorkeur, zeker niet van D66. Wordt misschien wel een alternatief als bovenstaande combinaties mislukken. Is ook mogelijk als minderheidskabinet waarbij ChristenUnie gedoogpartner wordt. Medisch-ethische kwesties vormen splijtzwam tussen vooral D66 en CU. Partijen hebben bewezen goed compromissen te kunnen sluiten, maar het zal lastig zijn politieke energie terug te brengen in deze combinatie.

Lees ook:

Het afgelopen weekboek van de formatie – over de aanstaande hete zomer van Sigrid Kaag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden