CDA'ers praten in Eindhoven over de partijkoers.

Herbezinning

Oude wonden belemmeren debat over nieuwe CDA-koers

CDA'ers praten in Eindhoven over de partijkoers.Beeld Merlin Daleman

Het CDA praat in kroegen en scholen over de koers van de partij. Maar tumult over boeren en samenwerking met Forum doorkruisen de herbezinning.

Al debatterend in kroegen en scholen zoekt het CDA een nieuwe koers in het midden van het politieke spectrum. De basis voor dat debat is het discussiestuk ‘Zij aan zij’, een ‘perspectief voor Nederland in 2030’, in november gepresenteerd door een commissie van het wetenschappelijk instituut van de partij. De titel is een oproep tot samenwerking, een teken van verzet tegen de polarisatie.

Maar de alledaagse politieke werkelijkheid zit de partij op de hielen. Een rustige herbezinning is er niet bij. Op twee manieren zit de partij met de vingers tussen de deur. Allereerst door de interne onrust omdat het CDA geen duidelijke koers vaart over het landbouwbeleid. Het is niet helder in hoeverre de partij kiest voor de natuur of voor de belangen van de boeren. Daarnaast is er de interne discussie over samenwerking met Forum voor Democratie in het Brabantse provinciebestuur. De herinneringen aan de ruzies over het gedoogkabinet met de PVV van tien jaar geleden komen boven.

Die samenwerking met de PVV in 2010 en 2011 sloeg diepe wonden. De partij was zwaar verdeeld, een scheuring werd ternauwernood voorkomen. Het leidde tot een periode van angst voor debat. Net nu het partijbestuur met de nieuwe voorzitter Rutger Ploum dacht dat het CDA bestand zou zijn tegen meer intern debat, gaat het er weer fel aan toe. Het CDA kan niet samenwerken met een partij die ‘racistisch’ is, vindt onder andere de oud-voorzitter van CDA in Noord-Brabant, Wil van der Kruijs.

Doe het niet, roept Dave Ensberg, directeur van Jantje Beton, en ook oud- bestuurslid van het CDA in Brabant, zijn partijgenoten toe in een ingezonden stuk in het Brabants Dagblad. Oud-minister en partijcoryfee Ernst Hirsch Ballin liet weten dat hij ‘de zorgen deelt van velen’ over de onderhandelingen met Forum en hij wil dit bespreken met partijgenoten.

Teleurgestelde CDA’ers die net weer wilden meedoen, lopen nu weer weg

Hirsch Ballin was tien jaar geleden een van de grootste tegenstanders van samenwerken met de PVV en nam daarna een aantal jaren iets meer afstand van de partij. Veel teleurgestelde CDA’ers die net weer wilden meedoen, lopen nu weer weg, is de vrees van de tegenstanders van een pact met Forum. Er zijn CDA’ers die hun partijlidmaatschap opzeggen, zo valt te beluisteren op het landelijke partijkantoor.

Ook al is de samenwerking met Forum regionaal, het straalt af op de landelijke partij. Toch wil de partijtop het aangaan van een coalitie niet verhinderen. De Brabantse leden beslissen erover, vinden de fractie in de Tweede Kamer en het partijbestuur. Vice-premier Hugo de Jonge heeft eerder laten weten dat hij samenwerking met de partij van Thierry Baudet op landelijk niveau niet ziet zitten. Maar regionaal samenwerken is voor hem een ander verhaal.

Pieter Heerma, fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer, zei dinsdag: “Ik heb de indruk dat het CDA in de provincie het mandaat heeft om met Forum te gaan praten. We gaan zien wat dat oplevert.”

In een ingelaste telefonische vergadering van het partijbestuur werd zondag gesproken van ‘een duivels dilemma’ en was uiteindelijk de conclusie dat Noord-Brabant zelf bepaalt wat er gebeurt. Dat is traditioneel de lijn van het CDA: beslissingen worden genomen op een zo laag mogelijk niveau, dicht bij de burgers die het betreft.

Mona Keijzer op een bijeenkomst in Eindhoven. Beeld Merlin Daleman

Maar volgens een groot aantal christendemocraten is dat in dit geval niet meer vol te houden: tegenover een partij die rechters bekritiseert, de rechtsstaat aantast en klimaatverandering ontkent, zou het CDA één lijn moeten trekken. De keuze voor de coalitiepartner in Noord-Brabant drukt een steviger stempel op de koersdiscussie in het CDA dan het rapport ‘Zij aan zij’ van het wetenschappelijk instituut.

Te veel een zondagspreek van VU-hoogleraren

Als buitenstaander was het René Cuperus ontgaan dat er een reeks discussieavonden wordt georganiseerd in de christen-democratische gelederen. Hij is verbonden aan Instituut Clingendael en werkte eerder voor het wetenschappelijk instituut van de PvdA, de Wiardi Beckmanstichting. Het gros van de burgers merkt weinig van wat er binnen politieke partijen gebeurt, meent Cuperus. Er is sprake van een kloof tussen het partijkader en de kiezer, denkt hij. “Het kleine partijleven gaat voorbij aan de rest van de samenleving.”

Toch kunnen die interne debatten hem wel bekoren. “Ik ben geïnteresseerd in hoe het politieke midden een antwoord kan vinden op het populisme. In dat midden zitten PvdA, VVD en vooral ook het CDA.”

Cuperus werd door het CDA uitgenodigd in het partijblad Christen Democratische Verkenningen een commentaar te schrijven op de discussienota. Hij is kritisch: het leest te veel als ‘een zondagspreek van VU-hoogleraren’ en het schuurt te weinig met ‘de rauwe werkelijkheid van de burger’.

De discussienota is optimistisch van toon, wil perspectief bieden in een tijd van onzekerheid. Juist om vanuit het politieke midden een antwoord te geven op het populisme. Maar Cuperus vindt die poging niet geheel geslaagd. Hij meent dat het CDA de onvrede in de samenleving onvoldoende adresseert en waarschuwt dat de CDA-kiezer veel kritischer is over immigratie, over de betaalbaarheid van klimaatmaatregelen en over de toekomst van pensioenen dan de actieve partijleden. Hij mist zelfkritiek: waar en waarom is populisme ontstaan? Waar hebben partijen als het CDA het laten liggen?

Tien wensen van het CDA uit de discussienota

. Geen polarisatie maar samenwerking. ‘We zullen er altijd samen uit moeten komen om iets voor elkaar te krijgen.’

. Minder ratrace, meer ruimte voor een balans in de levensloop tussen werken, leren, zorgen en rusten.

. Het bestaande leenstelsel verdwijnt. Jongeren beginnen zonder schuld hun loopbaan.

. De klimaat- en energietransitie in de komende decennia bieden Nederland kansen voor menselijke bloei en economische groei.

. Boeren zouden in de eerste plaats moeten produceren voor de lokale markt.

. Elke Nederlander krijgt de tijd en de ruimte om zich te blijven ontwikkelen en nieuwe vaardigheden te leren.

. Wie zijn baan verliest, wordt niet werkloos, maar krijgt bijscholing of tijdelijk werk.

. Inspiratie kan uit christelijke traditie komen maar ook uit een rijkdom aan ander gedachtengoed.

. De sociale werkplaats afschaffen was een historische vergissing. Die keert terug.

. Het is belangrijk dat jongeren worden onderwezen in de klassieke deugden, zoals ingetogenheid, wellevendheid en tolerantie.

Het rapport moet de opmaat worden voor een nieuwe periode, op zoek naar een positie in het politieke midden. Maar de onenigheid over de toenadering in Noord-Brabant tot Forum voor Democratie doorkruist dat zorgvuldig uitgestippelde pad. Sybrand Buma koos de afgelopen jaren voor een lijn rechts van het midden en vertrok vorig jaar als partijleider. In het vacuüm maakt een werkgroep van de partij de komende maanden een definitieve versie van ‘Zij aan zij’ die kan dienen als basis voor het verkiezingsprogramma en de stembusstrijd in maart 2021. Met een nieuwe partijleider, een positie waarvoor vooral de ministers Wopke Hoekstra en Hugo de Jonge zich warmlopen.

Eindelijk een jaar zonder verkiezingen

Het CDA heeft een traditie op het terrein van strategische nota’s. In 1995 was er na een verkiezingsnederlaag een ‘strategisch beraad’ onder leiding van oud-minister Frans Andriessen. In 2012, na de omstreden samenwerking met de PVV, schreef een commissie onder leiding van oud-minister Aart Jan de Geus ‘Kiezen en verbinden’. Pieter Jan Dijkman, de directeur van het Wetenschappelijk instituut concludeerde vorig jaar dat het CDA opnieuw toe is aan het schetsen van ‘een nieuw perspectief’. Hij signaleerde in Trouw dat het CDA de stem van de ontevreden burger heeft vertolkt, maar te weinig aangeeft waar het naar toe moet, te weinig houvast biedt. Hoe moet Nederland eruitzien in 2030? Dijkman: “ Het is nodig om opnieuw te investeren in de christen-democratische agenda.”

Onder meer in Joure, Zwolle en Eindhoven spraken CDA’ers en ook niet-partijleden de afgelopen maanden over de koers van de partij. In Noord-Brabant kwam de partij half januari samen in de ‘Lichttoren’, waar ooit de top van Philips resideerde. Er waren CDA-leden en politici uit Den Haag, ministers en staatssecretarissen, en ongeveer tweehonderd CDA’ers debatteerden er. Hoe zijn arbeid en zorg nog te combineren in jonge gezinnen? Is de burger door de bureaucratie de grip op zijn omgeving kwijt? En toont het bedrijfsleven nog wel maatschappelijke verantwoordelijkheid? De pensioenen, de betrokkenheid van de burger bij de politiek, het kwam allemaal aan de orde.

Hugo de Jonge op een partijbijeenkomst in EindhovenBeeld Merlin Daleman

Eindelijk een jaar zonder verkiezingen, verzuchtte CDA-minister van volksgezondheid Hugo de Jonge nog in zijn toespraak. Dat biedt de gelegenheid wat dieper te graven hoe Nederland er over tien jaar uit moet zien. Er liggen wat hem betreft drie grote vraagstukken voor het CDA: migratie, vergrijzing en klimaat. Op die terreinen ‘zoekt de burger naar vastigheden’.

Forum en de boeren kwamen niet aan bod. Van coalitievorming met de partij van Thierry Baudet was half januari nog geen sprake. Maar de toekomst van de landbouw is zeker ook in Noord-Brabant al lang een gevoelig thema. Het CDA stapte in het najaar uit het provinciebestuur onder druk van de boerenachterban die protesteert tegen stikstofmaatregelen. Maar ook op het partijcongres in november was er al een fel debat over de landbouwparagraaf in ‘Zij aan zij’. De tegenstelling tussen stad en platteland lijkt tot controverse te leiden in het CDA, maar in Eindhoven bleef het even stil.

In de discussienota staat dat duurzaamheid, dierenwelzijn en het inkomen van de boer belangrijker zijn dan de ambitie om de tweede exporteur van landbouwproducten ter wereld te zijn. Op het congres in november zwichtte de CDA-top voor de druk van de boeren. De passage wordt aangepast. Het woord ‘belangrijker’ wordt vervangen door ‘in balans’. René Cuperus vindt het ‘terecht’ dat de boeren op het partijcongres in opstand kwamen. “We hebben boeren in een fuik laten zwemmen en verzuimen nu om hen respectvol mee te nemen in de verandering die in de landbouw nodig is. Dit is een breuklijn in de samenleving. Die spanning tussen stedelingen en buitengebieden raakt het CDA heel sterk.”

Geschreeuw van een paar mensen op het congres

Hielke Onnink, voorzitter van het CDJA, relativeert die botsing op het partijcongres. “Als je een brede volkspartij wilt zijn, kom je meningsverschillen tegen. Dat is prima. Als daarna maar duidelijk wordt waar het CDA staat. Ik heb na het congres heel veel berichten gehad van jonge boeren die de passage in het rapport heel goed vinden. De stille meerderheid staat achter een meer duurzame landbouw. Het protest was afkomstig van een kleine groep in de partij, een niche. Het was geschreeuw van een paar mensen op het congres.”

Volgens Onnink is er geen tegenstelling tussen stad en platteland. “Het is kunstmatig.” Hij woont in Den Haag, maar komt oorspronkelijk uit Hardenberg, in Overijssel. “Dat is een CDA-bolwerk. Maar de stemmen komen niet alleen van de boeren, maar vooral van mensen uit de dorpen en steden. Die hebben dezelfde blik op de wereld als mensen in de stad. De koffietentjes zijn misschien iets minder hip, maar de mensen in Hardenberg weten precies wat er in de wereld aan de hand is.”

Toch denkt Cuperus dat het verschil tussen ‘dynamische steden en de krimpgebieden waar men zich achtergesteld voelt de achilleshiel is van het CDA’. “Het risico bestaat dat het CDA vervreemd raakt van de vertrouwde achterban in de provincie, als de partij te veel op D66 en GroenLinks gaat lijken. Je kunt meedoen met andere partijen die overhaast klimaatmaatregelen willen. Je kunt als CDA de slag om de jongeren in de steden beter vanuit je eigen herkenbare identiteit voeren en de nadruk leggen op de belangrijke waarden en normen uit ‘Zij aan zij’. Ik zou het CDA vooral ook adviseren: blijf jezelf en verwaarloos de regio’s niet waar de partij al heel lang een betrouwbare kracht is.”

Cuperus vindt het logisch dat het CDA in Noord-Brabant wil onderhandelen met Forum. “Het politieke midden zal de scheidslijn tussen establishment en anti-establishment moeten overbruggen, juist bij een overrompelend klimaatbeleid. Zo’n kloof kunnen wij in onze samenleving niet veroorloven. Als het CDA echt een ‘zij aan zij-maatschappij’ wil, zonder polarisatie, kan het andere partijen niet uitsluiten. Dat geldt zeker voor een resultaatgerichte bestuurderspartij zoals het CDA.”

Het debat in de partij over samenwerking met Forum is niet nieuw, zegt Onnink. Hij wijst erop dat er onder meer in Zuid-Holland ook met de partij van Baudet is gesproken en dat er in Limburg al sprake is van samenwerking. “Ik bijt op mijn tong, ik doe er verder geen uitspraak over. Het is aan Noord-Brabant om een keuze te maken.”

Lees ook:

De CDA-top ziet het gesprek met Forum als Brabantse zaak

“Het is aan het CDA in Brabant”, herhaalt Pieter Heerma, fractievoorzitter van het CDA, in de Tweede Kamer keer op keer als hij de vraag krijgt of zijn partij in die provincie kan samenwerken met Forum voor Democratie. 

CDA’ers reageren geprikkeld waar het de toekomst van de boer betreft

De toekomst van de boeren is een open zenuw voor het CDA. Aanpassing van één woord over landbouw-export in de toekomstvisie haalt de kou zaterdag op het CDA-congres voor even uit de lucht.

Nieuwe koers: CDA omarmt energietransitie

Vóór fatsoen en tegen de lawaai-papegaaien is de sfeer die het CDA wil uitstralen in een discussienota over de koers van de partij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden