AnalyseKabinetscrisis

Opstappen Asscher brengt val van kabinet Rutte-III heel dichtbij

Premier Mark Rutte in zijn kantoor in Den Haag donderdagavond. Beeld EPA
Premier Mark Rutte in zijn kantoor in Den Haag donderdagavond.Beeld EPA

Premier Rutte voelt niet voor aftreden om de toeslagenaffaire. Maar het opstappen van PvdA-leider Asscher in zet alles in beweging.

Hij is al tien jaar lang elke politieke situatie meester, bellend en sms’end. Maar premier Mark Rutte heeft één ding niet meer in de hand. De kans om met zijn derde kabinet de eindstreep te halen, ziet hij elk uur iets kleiner worden. Alles duidt erop dat de VVD-premier vandaag aankondigt dat zijn kabinet niet verder gaat, en uit eigen beweging opstapt vanwege de toeslagenaffaire.

Ruttes politieke bondgenoten CDA, D66 en ChristenUnie waren gisteravond in topberaad bijeen. Hun bewindspersonen en fractievoorzitters uit de Tweede en Eerste Kamer en de partijvoorzitters bezinnen zich op een beslissing: kan het kabinet door na de toeslagenaffaire, of past aftreden, na het snoeiharde oordeel van de parlementaire onderzoekscommissie?

D66 stuurt aan op het gebaar van aftreden. D66-leider Sigrid Kaag wilde officieel nog niets zeggen, maar noemt het “belangrijk om politieke verantwoording af te leggen en verantwoordelijkheid te nemen die hoort bij de inhoud van het rapport en het onrecht dat de ouders is aangedaan”.

Politieke grond

De drie coalitiepartners zullen vandaag in de ministerraad hun besluit kenbaar maken over de politieke verantwoordelijkheid van het kabinet. Voor de VVD zelf is aftreden niet aan de orde. Maar de liberalen weten dat de andere fracties in de coalitie ‘andere afwegingen’ kunnen maken. Zo ja, dan kan zomaar gebeuren dat premier Rutte dezelfde dag bekend maakt dat zijn regeringsploeg van plan is terug te treden. Als één coalitiepartij zegt dat het kabinet moet aftreden, verliest het kabinet de politieke grond onder de voeten. Rutte wil alleen verder als alle vier de coalitiepartijen dat willen.

Rutte wil dat graag voor het Kamerdebat volgende week weten. Hij wil tegelijk ook proberen om met steun van de oppositie na aftreden zo ‘missionair’ mogelijk als kabinet door te gaan, om de huidige corona-crisis te bestrijden.

De premier is niet langer de regisseur over dit politieke proces, door het opstappen van PvdA-leider Lodewijk Asscher, die zich gisteren onverwacht terugtrok als lijsttrekker. Zijn rol in de toeslagenaffaire, als oud-minister van sociale zaken in het vorige kabinet, bleef Asscher achtervolgen, ook al vond hij zelf niet dat die rol reden was voor aftreden.

Overtuigend

Asscher liep tegen onrust binnen zijn partij aan. Hij ziet geen kans meer het verhaal van zijn partij over ‘Nederland na corona’ nog overtuigend te vertellen, zegt hij, “vanwege de discussie over mijn rol”. Uit de interne verkiezing deze week bleek dat slechts 60 procent van de PvdA-leden Asscher als lijsttrekker steunde. Hij heeft de leiding van de partij direct uit handen gegeven.

Met een oppositiepartij die wél een lijsttrekker offert, is het kabinet voor het blok komen te staan. Gewoon doorgaan is politiek een riskante operatie geworden. In de Tweede Kamer kan het debat over de toeslagenaffaire volgende week er op uitlopen dat vrijwel de volledige oppositie het vertrouwen in hem opzegt. Ook door de PvdA, die de handen weer vrij heeft.

Cruciale informatie

VVD-lijsttrekker Mark Rutte en CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra zijn niet zeker dat zij onbeschadigd uit de toeslagenaffaire komen. Ook al vindt de VVD zelf dat de premier ongehinderd verder kan, omdat hij ‘geen direct betrokken hoofdrolspeler’ zou zijn. Maar de premier wordt door de toeslagencommissie wel verantwoordelijk gehouden voor het jarenlang achterhouden van cruciale informatie aan de Tweede Kamer. Ook was hij voorzitter van het ‘fraudeteam’ dat met betrokken ministeries de harde aanpak bij misbruik van uitkeringen en toeslagen nastreefde.

Het CDA heeft net een eigen lijsttrekkerscrisis achter de rug, en weet alleen al om die reden hoe snel een populaire lijsttrekker weer kan vallen. Wopke Hoekstra was de afgelopen jaren als minister van financiën medeverantwoordelijk voor de Belastingdienst. Als het kabinet voortijdig aftreedt, zullen zowel Hoekstra als Rutte de komende campagneweken nog vaak moeten uitleggen waarom.

Lees ook:
Een demissionair kabinet maakt voor het coronabeleid niet uit

Of een kabinet aftreedt of niet,  het kan gewoon blijven regeren. Een demissionaire ministersploeg heeft exact dezelfde bevoegdheden

PvdA in mineur: wie gaat Asscher opvolgen?

De PvdA reageert met verslagenheid op het vertrek van Lodewijk Asscher. Er staat geen onbetwiste opvolger klaar. Mogelijk wil Lilianne Ploumen opgaan voor het lijsttrekkerschap. Eind vorig jaar publiceerde zij haar boek ‘De deur naar de macht’. “We grappen onderling weleens: eerst Asscher I en daarna is het tijd voor Ploumen I.” 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden