Kabinetsformatie

Openingszetten beloven een stroeve formatie

Mark Rutte (VVD).  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD).Beeld ANP

Het schaakspel rond de kabinetsformatie is begonnen met tegenstrijdige adviezen van VVD en D66. De klus voor de verkenners wordt allesbehalve gemakkelijk.

Vooralsnog wijst niets erop dat de kabinetsformatie vlotjes zal verlopen. VVD en D66, de winnaars van de verkiezingen, hebben twee totaal verschillende wensen: Mark Rutte bepleit een rechts-conservatief kabinet, Sigrid Kaag neigt naar een links-progressieve coalitie.

De eerste dag van de verkenning was vooral een dag van strategische adviezen. Door de verkiezingsuitslag zijn de liberale partijen VVD en D66 tot elkaar veroordeeld, maar over de vraag wie er mag aansluiten bestaat onenigheid. Na zijn bezoek aan verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren, gistermorgen, zei Rutte dat hij behalve met D66 in ieder geval wenst te regeren met het CDA en ‘serieus wil kijken’ naar samenwerking met JA21.

Deze partij van Joost Eerdmans heeft drie Tweede Kamerzetels en kan VVD, CDA en D66 daarmee aan een nipte meerderheid helpen. Bovendien heeft JA21 steun van zeven Eerste Kamerleden van de fractie-Nanninga, als de nieuwe Tweede Kamer is geïnstalleerd. De kans dat D66 instemt met deze voorkeurscoalitie van de VVD is nagenoeg nul. JA21 is een afsplitsing van Forum voor Democratie. Wat Eerdmans betreft mogen het Klimaatakkoord en de Klimaatwet de prullenbak in en kunnen de kolencentrales openblijven. JA21 is tegen windmolens en tegen islamitisch onderwijs. Burgers moeten zich in een referendum kunnen uitspreken over de toekomst van de euro. Op al deze terreinen zal Eerdmans zijn D66-collega Kaag recht tegenover zich vinden.

Beginzet

Dat Rutte alsnog opteert voor deze coalitie, is zijn beginzet in dit ingewikkelde schaakspel. De VVD is niet enthousiast over de wens van D66 om een zo progressief mogelijk kabinet te formeren. Kaag wilde na afloop van haar gesprek met de verkenners geen concrete partijen noemen waar zij een coalitie mee wil vormen, maar die laten zich raden. PvdA en GroenLinks staan aanzienlijk dichter bij D66 dan bijvoorbeeld JA21 of de ChristenUnie.

De opdracht voor Jorritsma en Ollongren is er na de eerste dag vol gesprekken niet eenvoudiger op geworden. Wat ook niet helpt is dat het CDA vooralsnog geen enkele aanstalten maakt om te willen regeren. Wopke Hoekstra wijst naar VVD en D66, die samen moeten uitmaken hoe de kabinetsformatie verder verloopt. “Ik voel er niets voor om bij een liberaal motorblok aan te schuiven”, zei Hoekstra. Ook dat is strategie: het is realistisch om te denken dat VVD en D66 vroeg of laat bij het CDA aankloppen om toch te komen praten over regeringsdeelname.

Links verbond

Een kabinet zonder het CDA zal voor de VVD al snel uitdraaien op een, in de ogen van Rutte, veel te links verbond. PvdA-leider Lilianne Ploumen zei maandag dat haar partij openstaat voor onderhandelingen over de coalitie, maar alleen als GroenLinks of de SP aansluit. Ook Jesse Klaver bepleit een progressieve coalitie die een antwoord heeft op zowel de klimaat- als de stikstofcrisis.

Tijdens de vorige formatie in 2017 was het vanaf het begin voor de meeste partijen helder dat in eerste instantie VVD, CDA, D66 en GroenLinks moesten onderhandelen. De situatie is nu ingewikkelder. Geen enkel voorstel van een partij kan op dit moment rekenen op de sympathie van meerdere collega’s.

Dinsdag ontvangen de verkenners de fractievoorzitters van de negen andere partijen. Interessant is vooral het bezoek van ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, in de ochtend. Zijn partij heeft niet de eerste voorkeur van VVD en ook niet van D66, maar zou voor beide wel het acceptabele alternatief kunnen zijn. Voortzetting van de huidige coalitie heeft in ieder geval de voorkeur van VVD-prominent en oud-informateur Henk Kamp.

D66 wint nog een zetel, ten koste van VVD

D66 wint toch nog een zetel in de Tweede Kamer. De partij gaat van 23 naar 24 zetels in de tussenstand. Dat gaat ten koste van de VVD. Die blijft wel de grootste partij, maar zakt van 35 naar 34 zetels. Dat blijkt uit gegevens van de Verkiezingsdienst van het ANP. De verschuiving komt doordat Amsterdam maandag zijn definitieve uitslag heeft vastgesteld. Op dinsdag wordt ook bekend hoe Nederlanders in het buitenland hebben gestemd. Het is mogelijk dat de VVD alsnog een zetel afsnoept van Forum voor Democratie. De Kiesraad maakt vrijdag de officiële uitslag bekend, ook wie met voorkeurstemmen in de Kamer is gekozen.

Dit was het advies van de partijleiders voor de verkenners:

Mark Rutte (VVD) – kijken naar JA21

Advies: Praten met JA21 over kabinet met VVD, D66 en CDA.

Bijzonderheden: Rutte zet in op een rechts-conservatieve coalitie, samen met de partij van Joost Eerdmans. Deze combinatie heeft een minimale meerderheid in de Tweede Kamer (76 zetels) en rust ook bijna op een meerderheid in de senaat (36 zetels). JA21 kan rekenen op de steun van de Eerste Kamerfractie van Annabel Nanninga, medeoprichter van JA21. Volgens Rutte helpt het ‘als je in de buurt van die meerderheid komt’. De VVD ziet eventueel ook een voortzetting van de huidige coalitie (met CDA, D66 en ChristenUnie) wel zitten. Deze combinatie heeft 78 Tweede Kamerzetels.

Sigrid Kaag (D66) – progressieve samenwerking

Advies: Volgens Kaag is het logisch dat VVD en D66 het voortouw nemen bij de formatie. Namen van andere mogelijke coalitiepartners wil zij nog niet noemen.

Bijzonderheden: De D66-leider wil het eerst over de inhoud hebben. Wat haar betreft gaat de formatie allereerst over hoe Nederland moet herstellen van de coronacrisis en wat een kabinet moet doen rond klimaatverandering, racisme en kansenongelijkheid. Welke partijen daarbij passen komt wat Kaag betreft later aan bod. Wel is ze helder over JA21: samenwerking met Eerdmans ziet ze niet zitten. Kaag bepleitte al eerder een zo progressief mogelijk kabinet.

Geert Wilders (PVV) – beperking van ‘massa-immigratie en islamisering’

Advies: Een coalitie van VVD, PVV, CDA, FvD en JA21, voor een meerderheid in de Eerste Kamer eventueel aangevuld met SGP en 50Plus.

Bijzonderheden: Woensdagavond na de eerste exitpolls was Geert Wilders nog glashelder: regeren met de VVD en D66 zou niets worden, de PVV zou vier jaar oppositie gaan voeren. Maandag laat hij weten dat de PVV ‘uitgesloten’ wordt door de andere partijen en hij noemt dat ‘ondemocratisch en abject’. Wilders schrijft aan Kamervoorzitter Arib dat hij met iedere partij wil praten en dat hij in een nieuwe regering onder meer ‘beperking van de massa-immigratie en islamisering’ terug wil zien, naast lagere belastingen en meer geld voor de zorg.

Wopke Hoekstra (CDA) – houdt coalitiedeelname nog af

Advies: Het CDA sluit voorlopig niet aan bij VVD en D66.

Bijzonderheden: Hoekstra kijkt de kat uit de boom. Volgens hem zijn VVD en D66 de grote winnaars en moeten zij daarom formeren. Omdat beide partijen volgens Hoekstra heel verschillende dingen willen, moeten zij er eerst samen uitkomen. “Ik voel er niets voor om bij een liberaal motorblok aan te schuiven.”

Lilian Marijnissen (SP) – de deur is niet helemaal dicht

Advies: Deelname aan een kabinet ligt voor de SP niet voor de hand.

Bijzonderheden: Marijnissen houdt de deur wel op een kier. Dat is als een nieuwe coalitie hogere lonen en lagere huren wil en de marktwerking in de zorg wil afschaffen. SP wil ook dat Nederland ‘sociaal uit de coronacrisis komt’. “Als de VVD voor socialer beleid te porren is, dan kunnen we praten. Maar het ligt niet voor de hand”, zegt Marijnissen.

Lilianne Ploumen (PvdA) – niet regeren zonder een andere linkse partij

Advies: Eerst inhoudelijk overeenstemming vinden, dan kijken welke partijen erbij passen.

Bijzonderheden: Ploumen heeft een heel wensenlijstje, mocht zij aan de onderhandelingstafel komen. Er moet iets gebeuren aan de ongelijkheid, verdeeldheid, de woningnood, onzekerheid rond werk en de rechtsstaat. De PvdA is bereid verantwoordelijkheid te nemen, maar de partij hoeft niet per se een kabinet in. “We kunnen ook oppositie voeren. De toetssteen is hoe we het meeste bereiken voor onze kiezers.” Wel blijft ze erbij: de PvdA gaat niet een kabinet in zonder GroenLinks of de SP.

Jesse Klaver (GroenLinks) – bereid verantwoordelijkheid te dragen

Advies: Het initiatief ligt bij VVD en D66; zij moeten eerst duidelijk maken wat zij willen.

Bijzonderheden: Ook Klaver sluit ondanks de bijna-halvering van zijn partij bij de verkiezingen kabinetsdeelname niet uit. Hij schrijft de verkenners dat GroenLinks bereid is verantwoordelijkheid te nemen. Maar net als zijn collega Ploumen kijkt hij eerst waar VVD en D66 mee komen. Wat hem betreft moet een nieuw kabinet zeer ambitieus aan de slag met allereerst de coronacrisis, klimaat, stikstof en de ongelijkheid. Hij hoopt dat het kabinet uiteindelijk zo progressief mogelijk wordt.

Thierry Baudet (Forum voor Democratie) – een minderheidskabinet dat voor alle plannen meerderheden moet zoeken

Advies: Een minderheidskabinet, of een kabinet over rechts.

Bijzonderheden: Baudet had van alle fractievoorzitters het kortste gesprek met de verkenners. Hij zei tegen Jorritsma en Ollongren dat zijn voorkeur waarschijnlijk toch niet gevolgd zal worden. “Rutte en Hoekstra worden gezien als rechts, maar dat zijn ze niet.” Volgens hem willen VVD en CDA net als links klimaatmaatregelen nemen, coronabeperkingen in stand houden en ze zijn voor Europese samenwerking. Baudet verwacht dat het huidige kabinet voortgezet zal worden, of dat de ChristenUnie wordt ingewisseld voor de PvdA.

Lees ook:

Bijna alle partijen willen regeren, toch dreigt een moeizame formatie

De burger kiest de komende dagen niet alleen voor een partij (of een persoon), maar beïnvloedt tegelijkertijd de samenstelling van de nieuwe coalitie. Wat betekent de keuze van de kiezer voor de kabinetsformatie?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden