Kabinetsformatie

Op het Binnenhof overheerst de frustratie. ‘Er is vandaag iets heel on-Nederlands gebeurd’

 Mark Rutte (VVD), Wopke Hoekstra (CDA), Lilianne Ploumen (PvdA)en Jesse Klaver (GL) waren dinsdag op gesprek bij informateur Mariëtte Hamer over de kabinetsformatie.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD), Wopke Hoekstra (CDA), Lilianne Ploumen (PvdA)en Jesse Klaver (GL) waren dinsdag op gesprek bij informateur Mariëtte Hamer over de kabinetsformatie.Beeld ANP

Eindelijk is er duidelijkheid over de blokkades in de formatie. Maar die duidelijkheid zorgt voor zware teleurstelling en frustratie bij PvdA en GroenLinks.

Wendelmoet Boersema en Bart Zuidervaart

Precies 167 dagen heeft het geduurd. Het aftasten, de gesprekken die maar geen onderhandelingen wilden worden, het eindeloos rondjes om elkaar heen draaien. Maar dan, op dinsdag 31 augustus, spreken Mark Rutte en Wopke Hoekstra zich hardop en glashelder uit: VVD en CDA willen onder geen beding in een kabinet met PvdA én GroenLinks. De rol van de ‘linkse wolk’ in deze kabinetsformatie is daarmee uitgespeeld.

Eerder die ochtend voelen Lilianne Ploumen (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) aan wat gaat komen. Ze zijn als duo niet gewenst, dat hebben Rutte en Hoekstra al maanden geleden laten blijken. Toch zorgt de definitieve boodschap, eenmaal aan tafel bij informateur Mariëtte Hamer, voor irritatie. “Stuitend”, noemt Klaver het na afloop. “Er is vandaag iets heel on-Nederlands gebeurd. Ze hebben geweigerd met ons te onderhandelen over de inhoud, over het klimaat, de woningmarkt, bestrijding van ongelijkheid. Daarmee is de democratie vandaag ook de verliezer.”

Een van ons is hier te veel

Rutte en Hoekstra zijn onvermurwbaar. Vijf partijen in een coalitie is er eentje te veel, vinden ze. VVD en CDA noemen het gevaar van ‘freeriders’: PvdA of GroenLinks zou in deze situatie tegen een kabinetsplan kunnen stemmen, zonder dat de meerderheid in gevaar komt. En dat zou leiden tot instabiliteit. Bovendien, zeggen bronnen rond de formatie, is de inzet van VVD en CDA om een coalitie te smeden die rust op een kleine meerderheid in de Kamer. Volgens Rutte komt dat het parlementaire debat, met een grotere oppositie, ten goede. CDA-leider Hoekstra zou bovendien niet graag de kleinste partij in een coalitie zijn, met vijftien zetels (mogelijk veertien als Pieter Omtzigt terugkeert en zelfstandig verdergaat). Tot op het laatst hoopten VVD en CDA dat de linkse partijen elkaar los zullen laten, zodat ze met een van hen verder konden onderhandelen.

Twee uur later kan er ook een streep door dat vierpartijen-scenario. Het linkse duo houdt vast aan samenwerking, desnoods in de oppositie. D66-leider Sigrid Kaag laat weten definitief niet in een coalitie te willen met ChristenUnie, wat ze onlangs al liet doorschemeren in een kranteninterview. De impasse is compleet, geen van de hoofdrolspelers ziet, ruim vijf maanden na de verkiezingen, een voor de hand liggende uitweg. Alle meerderheidsvarianten kunnen de prullenbak in.

Voor GroenLinks betekent het afhaken in de formatie dat ook dertig jaar sinds de oprichting de macht buiten bereik blijft. Niet eerder lonkte de partij zo nadrukkelijk naar regeringsdeelname, zowel in de campagne als in de formatie. Klaver sprak dit voorjaar zelfs over ‘klimaatverkiezingen’ die hem naar het Torentje moesten brengen. Op 17 maart kromp de fractie van veertien naar acht zetels.

Eendrachtig oppositie voeren

Nu resteert voor het linkse blok een plek in de oppositie, te midden van meer dan tien andere fracties. Vanuit die positie kunnen partijen wel van grote waarde zijn voor een minderheidskabinet, mocht dat er komen. Maar Rutte hoeft niet te rekenen op veel enthousiasme uit linkse hoek.

Ploumen benadrukt dat VVD en CDA weigeren om in deze formatie inhoudelijk te onderhandelen met links, met als argument dat de onderlinge verschillen heel fors zijn. “Hoe groot is de kans, denk je, dat rechtse partijen straks met plannen komen waar wij blij van worden?” GroenLinks vindt ‘dat het niet willen praten meer stuk maakt dan alleen deze formatie’. Beide partijen willen hun pas begonnen samenwerking wel verder voortzetten in de oppositie.

Bestuurscultuur

Volgens ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers is een minderheidskabinet nu de meest waarschijnlijke optie. “Dat zou goed zijn voor de open verhoudingen tussen kabinet en Kamer. Het kan ook bijdragen aan een andere bestuurscultuur.” Tegelijk geeft Segers een winstwaarschuwing. Zijn partij zal ‘geen gedoogpartner, geen vast maatje’ worden.

Dinsdagmiddag, na afloop van het laatste gesprek met Hamer, kunnen Rutte en Kaag nog niets zeggen over het vervolg. Vanwege de situatie in Afghanistan moet de één snel naar de Franse president Macron, de ander richting het Midden-Oosten. Rutte en Hoekstra willen dat Hamer nu het voortouw neemt, maar die zal eerst haar eindverslag moeten maken.

Deze formatie – die nog niet eens is begonnen – zal in ieder geval een gooi doen naar de titel van langste formatie ooit. Het record blijft waarschijnlijk in handen van demissionair premier Rutte, die voor zijn derde kabinet liefst 225 dagen nodig had.

Lees ook:

Na afwijzing van links doemt een minderheidskabinet op van VVD en D66 (en misschien CDA)

VVD, CDA en D66 hebben dinsdag de twee voor de hand liggende varianten voor een meerderheidskabinet definitief van tafel geveegd. Een minderheidskabinet komt nu in beeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden