Toeslagenaffaire

Ook de Tweede Kamer zelf zat fout bij de toeslagenaffaire

null Beeld Tom Janssen
Beeld Tom Janssen

De Tweede Kamer praat dinsdag over de toeslagenaffaire. De vraag is of de eigen rol van het parlement daarbij voldoende over het voetlicht komt.

De Tweede Kamer had het de afgelopen jaren over het ‘toeslagendrama’, een debacle met kinderopvangtoeslag die tot duizenden onschuldige slachtoffers leidde. Maar in de jaren daarvoor ging het over ‘toeslagenfraude’. In het parlement werd sinds de invoering van de kinderopvangtoeslag in 2005 door bijna alle politieke partijen gehamerd op fraudebestrijding. De afgelopen jaren bleek hoe de angst voor onjuist gebruik van overheidsgeld leidde tot een ongekende fraudejacht. De vraag is in hoeverre de Tweede Kamer dinsdag, als het rapport van de ondervragingscommissie-Van Dam aan de orde is, kijkt naar de eigen rol in de kinderopvangtoeslagaffaire.

Het rapport ‘Ongekend onrecht’ stimuleert de Kamer om in de spiegel te kijken. De opdracht luidde om uit te zoeken wat bewindslieden wisten van de harde fraudejacht. Nagaan wat de rol is geweest van het parlement zelf was geen opdracht die de Kamer de collega’s meegaf. Maar de commissie maakt er in het eindrapport van half december toch een opmerking over. “De wetgever – kabinet en parlement – mag het zich aanrekenen dat zij wetgeving heeft vastgesteld die spijkerhard was en die onvoldoende de mogelijkheid in zich had om recht te doen aan individuele situaties.”

Bij de invoering van de kinderopvangtoeslag werd de Tweede Kamer al gewaarschuwd voor problemen. Lukt het de Belastingdienst, een organisatie die is ingericht om geld op te halen, om geld uit te delen en later het te veel betaalde bedrag te verrekenen? Leidt het geven van voorschotten niet tot problemen als mensen met een laag inkomen terug moeten terugbetalen? Maar de politiek zette door.

Staatssecretaris Eric Wiebes van Financien in 2017 tijdens een debat over de Belastingdienst. Beeld ANP
Staatssecretaris Eric Wiebes van Financien in 2017 tijdens een debat over de Belastingdienst.Beeld ANP

Bulgarenfraude

Met name het CDA drong erop aan de toeslagen snel uit te betalen en achteraf te controleren, want gezinnen hadden het geld nodig. Maar al na een half jaar schreef Aart Jan de Geus, minister van sociale zaken, aan de Kamer dat er een ‘verhoogd debiteurenrisico bestaat bij hoge uitgekeerde voorschotbedragen’. Hij bedoelde dat mensen niet in staat zijn om bedragen die zij teveel hebben gekregen achteraf met de Belastingdienst te verrekenen.

Door dit manco in het systeem van toeslagen dreigden vergissingen en regelrechte fraude. De Tweede Kamer zag vooral dat laatste element. Het waren de jaren van efficiëntie en bezuinigingen. Dat de overheid ‘gerund’ moest worden als een ‘concern’ was in de mode. En de burger? Die moet ‘zelfredzaam’ worden. In juni 2009 bijvoorbeeld drong de Tweede Kamer aan op het terugdringen van het risico op fraude bij gastouderbureaus. Staatssecretaris Jan Kees de Jager van financiën zou zijn best gaan doen: “Inderdaad moeten wij zo weinig mogelijk van dit soort niet te controleren dingen in ons systeem hebben.” Misbruik moest worden aangepakt en letten op uitzonderingen, schrijnende gevallen, werd gezien als een belemmering van een effectieve uitvoering.

De VVD was in het verkiezingsprogramma van 2010 snoeihard. De partij ‘geeft fraudepreventie hoge prioriteit’ en ‘er is geen minimumbedrag waaronder niet wordt teruggevorderd’.

De nadruk op fraude werd nog heftiger na de Bulgarenfraude. In april 2013 kwam aan het licht dat Bulgaren met een vals huurcontract toeslagen ontvingen. De Tweede Kamer reageerde furieus. Waarom treedt de staatssecretaris van financiën, Frans Weekers (VVD) zo laat op, wilde bijvoorbeeld CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt weten. “Alles moet op alles worden gezet om uitbetaling van toeslagen aan fraudeurs onmiddellijk te stoppen”, zei SP-Kamerlid Farshad Bashir. PVV-Kamerlid Ronald van Vliet was het daarmee eens: “Het systeem moet fraudebestendig zijn.”

Frans Weekers tijdens het debat waarin hij bekendmaakte dat hij opstapt. Beeld ANP
Frans Weekers tijdens het debat waarin hij bekendmaakte dat hij opstapt.Beeld ANP

Ontspoorde fraudejacht

De toon was gezet. De politieke druk leidde tot ‘fraudeteams’ en controles vooraf. Daarbij was volgens de commissie -Van Dam sprake van een ‘risicoclassificatiemodel met onbehoorlijke discriminerende werking’. Er werd bijvoorbeeld gekeken of iemand mogelijk uit het buitenland afkomstig zou kunnen zijn. De fraudejacht ontspoorde en veel ouders werden onterecht beschuldigd van fraude.

In de Tweede Kamer vroeg niemand aan de Belastingdienst om tegen de wet te handelen en tienduizenden euro’s terug te eisen van onschuldige ouders, zoals is gebeurd in de kinderopvangaffaire. Maar de vraag is wel in hoeverre de nadruk van Kamerleden op fraudebestrijding en het ontbreken van mogelijkheden in de wet om de menselijke maat toe te passen bijdroegen bij aan de affaire.

Herman Tjeenk Willink, voormalig vicevoorzitter van de Raad van State, schreef vorige week in NRC Handelsblad dat de Kamer zich nu profileert als controleur van het kabinet en het besef mist dat zij de wetten samen met het kabinet in elkaar heeft gezet. “‘Nederland is ziek’, roept een Kamerlid van een partij die tegen elke verzachting van de strenge anti-fraudewetgeving heeft gestemd. Het is maar een voorbeeld. De grens met hypocrisie wordt wel erg dun.” Tjeenk Willink doelt op Geert Wilders, fractievoorzitter van de PVV.

“De vraag of de Belastingdienst en de rechter de wetgever eerder hadden kunnen en moeten corrigeren is terecht (antwoord ja)”, meent Tjeenk Willink. Maar het parlement is (samen met het kabinet) hoofdverantwoordelijk. Dat geldt ook voor de strenge anti-frauderegels die in de Participatiewet staan, voegt hij er aan toe. Eind december kwam in het nieuws dat mensen als gevolg van de Participatiewet worden gekort op de bijstand en hoge boetes moeten betalen omdat zij verzuimden door te geven dat familieleden hun boodschappen wel eens betalen. Het leidde in de Kamer tot boze reacties.

De Tweede Kamer moet dinsdag volgens Tjeenk Willink ook debatteren over de eigen rol. Want het falen van de overheid is een gevolg van politieke keuzes. Volgens hem toont de toeslagenaffaire wat er gebeurt ‘als sentimenten de overhand krijgen’, als het collectief geheugen gebrekkig is en als ‘de belangstelling voor de uitvoerbaarheid en de effecten van het beleid ontbreekt’.

Lees ook:

De zachte landing van Rutte III: een kabinetsval met zo min mogelijk schade

De ministersploeg kwam na het laatste kabinetsberaad over het toeslagenschandaal opvallend eensgezind naar buiten, zonder ruzie en zonder enig verwijt naar elkaar. Het kabinet wil namelijk zoveel mogelijk ‘mentaal missionair’ blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden