Toeslagenaffaire

Onderzoek: De fiscus bestempelde mensen automatisch als fraudeur

Staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Toeslagen) en staatssecretaris Hans Vijlbrief (Belastingdienst). Beeld ANP
Staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Toeslagen) en staatssecretaris Hans Vijlbrief (Belastingdienst).Beeld ANP

Of het wettelijk mocht, wist de Belastingdienst niet, maar om het eigen werk ‘beheersbaar’ te houden wees de fiscus jarenlang burgers automatisch aan als fraudeur. Staatssecretarissen Vijlbrief en Van Huffelen noemen de conclusies uit nieuw onderzoek ‘zeer ernstig’.

De Belastingdienst heeft jarenlang mensen automatisch bestempeld als fraudeur, zonder inhoudelijke beoordeling, en vervolgens betalingsregelingen en zelfs toegang tot schuldsanering ontzegd. Of dat wettelijk gezien wel mocht is niet onderzocht door de fiscus, zo concludeert de Auditdienst Rijk (ADR).

Het onderzoek van de ADR laat zien dat de Belastingdienst zich tussen 2012 en 2019 nauwelijks iets aantrok van wet- en regelgeving. Om het eigen werk ‘beheersbaar’ te houden, werden voor het gemak zogeheten ‘grensbedragen’ ingesteld. Als burgers meer dan dat bedrag moesten terugbetalen, werden zij automatisch afgewezen als zij een verzoek tot schuldsanering deden.

Om hoeveel mensen het precies gaat, heeft de ADR niet onderzocht. Eerder liet staatssecretaris Vijlbrief (Belastingdienst) wel weten handmatig zo’n 400.000 afwijzingen voor schuldsanering te doorzoeken, om alsnog na te gaan of de afwijzing wel terecht was. Of het tot die groep beperkt blijft, is onduidelijk.

Volautomatisch tot fraudeur bestempeld

In 2016 ging de Belastingdienst zelfs nog een stap verder, door automatisch alle schulden met betrekking tot de kinderopvangtoeslag van 3000 euro of meer het stempel ‘opzet/grove schuld’ te geven. Dat duurde slechts 12 dagen, maar in die tijd werden een kleine duizend mensen volautomatisch tot fraudeur bestempeld. Wie opzet of grove schuld wordt verweten, krijgt geen toegang meer tot een persoonlijke betalingsregeling en wordt eveneens afgewezen bij een verzoek tot schuldsanering. Als mensen hun (al dan niet terechte) schuld niet binnen twee jaar konden betalen, kwamen zij in de dwanginvordering terecht.

De ADR concludeert dat het hanteren van de grensbedragen niet uit de wet voortvloeit en dat er niet is nagegaan of het überhaupt wettelijk mocht. Er is nauwelijks informatie beschikbaar op basis waarvan de toenmalige leiding besluiten nam, en of dat is getoetst aan wet- en regelgeving. De reden om met grensbedragen en automatisch afwijzen te werken was vooral ‘vanuit efficiencyoverwegingen’ en om ‘werkpakketten beheersbaar te houden’, aldus de ADR.

‘Meer fouten’

De ADR onderzocht ook de manier waarop toeslaggerechtigden te maken kregen met verzwaarde controle. De onderzoekers hebben twijfels bij de rechtmatigheid van het model waarmee Toeslagen op risico’s selecteert. Zij konden geen onderbouwing vinden waarom bijvoorbeeld het al dan niet hebben van de Nederlandse nationaliteit tot een verhoogd risico leidde. Hoewel die indicator in 2018 uit het model werd gehaald, heeft Financiën altijd volgehouden dat deze voor die tijd noodzakelijk was voor extra controle. Vorig jaar werd het risicoselectiemodel van Toeslagen hals over kop uit de lucht gehaald, nadat Trouw en RTL Nieuws kort daarvoor publiceerden over onwettige zwarte lijsten die de Belastingdienst hanteert.

“De conclusies van de ADR zijn zeer ernstig en bevestigen dat er in het verleden meer fouten gemaakt zijn in de zorgvuldige behandeling van burgers dan tot recent werd aangenomen”, zo schrijven de staatssecretarissen Vijlbrief en Van Huffelen (Toeslagen) aan de Tweede Kamer. Volgens hen zijn er maatregelen genomen waarmee zij willen voorkomen dat er in de toekomst nog ‘automatische afwijzingen die niet inhoudelijk zijn beoordeeld’ voorkomen. “Daar mogen burgers echt niet meer mee te maken krijgen.”

Beide staatssecretarissen hebben nog tal van onderzoeken ingesteld en verbetertrajecten aangekondigd. Pas na de zomer hoort de Tweede Kamer daar meer over. Onlangs zei Vijlbrief nog dat hij overweegt een externe organisatie naast de Belastingdienst te willen oprichten, die zich moet gaan buigen over schadevergoedingen aan mensen die verkeerd behandeld zijn door de fiscus.

Lees ook:

Herstel toeslagenaffaire opnieuw fors vertraagd

Het zal nog jaren duren voordat gedupeerde ouders in de toeslagenaffaire compensatie krijgen. Ondertussen bereidt de Belastingdienst zich voor op compensatie voor grote andere groepen.

Zwarte lijst brengt Belastingdienst verder in problemen: veel aanslagen mogelijk onrechtmatig

Het gebruik van een zwarte lijst door de Belastingdienst is onrechtmatig, concludeert de advocaat-generaal van de Hoge Raad. Als de fiscus door die zwarte lijst naheffingen heeft opgelegd, moeten die vervallen.

Op deze verzamelpagina vindt u de belangrijkste nieuwsverhalen, achtergronden en interviews over de toeslagenaffaire.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden