AnalyseKabinetsformatie

Ondanks alles put informateur Tjeenk Willink hoop uit de Kamerdebatten

Informateur Herman Tjeenk Willink overhandigt zijn eindverslag aan Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp. Beeld ANP
Informateur Herman Tjeenk Willink overhandigt zijn eindverslag aan Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp.Beeld ANP

Herman Tjeenk Willink adviseert de Tweede Kamer eerst te werken aan een herstelplan voor de crisis. Hij houdt ‘ongemak’ over het effect van de recente ‘uitputtende’ Kamerdebatten op het vertrouwen van de kiezers in de politiek.

Of het een van de lastigste formaties is geweest waar hij als informateur bij betrokken was, moet de geschiedenis uitwijzen. Maar formatieveteraan Herman Tjeenk Willink blijft na afloop van al zijn gesprekken met de fractievoorzitters toch zitten met een gevoel van ongemak, zo biecht hij vrijdag op in zijn brief aan Kamervoorzitter Vera Bergkamp. Al die ‘uitputtende Kamerdebatten’ over het geschonden vertrouwen hebben het vertrouwen van kiezers in de politiek volgens hem geen goed gedaan. Die burger wil gewoon oplossingen voor de huidige problemen. Die wil een prik in zijn arm, en zien dat er gewerkt wordt aan het klimaatprobleem.

Desondanks put Tjeenk Willink hoop uit het staartje van een van die ellenlange debatten. In de kleine uurtjes van de nacht van donderdag op vrijdag steunt een grote meerderheid van de partijen een motie van GroenLinks en PvdA, in het debat over de notulen. Een greep hieruit: de overheid moet burgers weer vertrouwen, zorgen voor goede rechtsbijstand, stoppen met discriminerende algoritmes en de tegenmacht in de democratie moet gekoesterd. Dat is veel en behoorlijk abstract en zal daarom in de praktijk niet meteen geregeld zijn, weet ook Tjeenk Willink. Maar het is de informateur uit het hart gegrepen. Er spreekt volgens hem “bereidheid uit te breken met de bestaande bestuurscultuur”.

En daar is het de informateur om te doen in zijn eindverslag, dat hij vrijdag presenteerde. Drie weken geleden ging hij in opdracht van de Tweede Kamer aan de slag om het onderlinge vertrouwen tussen partijen te herstellen en om te onderzoeken welk kabinet mogelijk is. Dat vertrouwen leed zware schade door onder meer de toeslagenaffaire en de omgang van het kabinet met kritische Kamerleden.

Vertrouwen en matiging is nodig

De volgende stap is nu het benoemen van een nieuwe informateur. Die moet volgens het advies als eerste samen met de partijen werken aan een herstelplan om uit de coronacrisis te komen. Problemen benoemen, oplossingen zoeken en dan pas kijken ‘wie met wie’ het gaat uitvoeren, dat is volgens Tjeenk Willink de juiste volgorde. Al eerder pleitte hij in een tussentijds verslag voor een regeerakkoord op hoofdlijnen en meer dualisme – macht en tegenmacht – in de relatie tussen kabinet en Kamer.

Voor het herstel van de democratische rechtsorde is ‘vertrouwen en matiging’ nodig, aldus de minister van staat en voormalig vicevoorzitter van de Raad van State. “En geen wantrouwen en escalatie.” Tjeenk Willink waarschuwt voor de cultuur van afrekenen met personen, in plaats van leren van fouten, van schuldigen zoeken in plaats van verantwoording afleggen. “Iedereen in Den Haag is mogelijk deel van het probleem, dus ook een mogelijk deel van de oplossing.”

Werk aan de winkel dus voor toekomstige ministers én Kamerleden. De overheid moet volgens Tjeenk Willink niet langer functioneren als bedrijf dat ‘gemanaged’ moet worden, met de burger als klant en kostenpost.

Is de weg nu vrij voor Rutte IV?

Maken de adviezen van Tjeenk Willink nu de weg vrij voor een kabinet-Rutte IV? Die vraag kon vrijdag niet uitblijven, maar de informateur blijft er stoïcijns onder. Hij herhaalt zijn opmerking dat Rutte weliswaar een representant is van de huidige bestuurscultuur, maar zeker niet de enige. Verder acht hij de demissionair premier ‘tot veel in staat’ en is hij ‘benieuwd’ naar Ruttes ideeën voor veranderingen. De premier kondigde die donderdag en al eerder aan en wil daarbij ook kijken naar zijn eigen rol.

Enkele partijen (PVV, SP en Bij1) hebben samenwerking met Ruttes VVD uitgesloten; Denk, BBB en PvdD achten samenwerking onwaarschijnlijk. De rest sluit het niet bij voorbaat uit. Tjeenk Willink gaf na zijn presentatie nog wel een overweging mee. “We zijn zo geconcentreerd op coalities, dat we vergeten dat er op 17 maart een Tweede Kamer is gekozen.” Ook daar moet breed draagvlak zijn bij het zoeken naar oplossingen, zeker voor een uitweg uit de coronacrisis, wil hij maar zeggen.

Lees ook:

Rutte staat nog, de formatie kan door

De stoom is afgeblazen, de weg naar een kabinetsformatie weer voorzichtig geopend. Demissionair premier Rutte heeft de nieuwe onthullingen over de toeslagenaffaire politiek overleefd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden