Analyse Politiek

Nu luidt de klok zelfs ín het Huis voor Klokkenluiders: ‘Ze kunnen niet eindeloos doormodderen’

Paul Loven, de eerste voorzitter van het Huis voor Klokkenluiders, en Ronald van Raak (SP) openen het Huis van de Klokkenluiders op 7 juli 2016. Werknemers kunnen er terecht voor vertrouwelijk advies, vragen en steun. Beeld ANP

De Belastingdienst stelde onlangs een klokkenluider op non-actief. Dat roept de vraag op: hoe staat het eigenlijk met het Huis voor Klokkenluiders? Antwoord: niet best. ‘Ze doen niet waarvoor ze zijn opgericht.’

Op 25 juni verstuurt ras-twitteraar Pieter van Vollenhoven, expert in toezicht en veiligheid, zijn achtste en laatste tweet van die dag. “Waarschuwingen van klokkenluiders en van onderzoeksjournalisten zijn voor onze samenleving van grote betekenis. Zeker als zij de waarheid spreken, verdienen zij geen disciplinaire straf. Deze gang van zaken stimuleert niet het vertrouwen in het functioneren van onze overheid.”

De tweet is een digitale oorvijg van de 80-jarige professor aan het adres van de Belastingdienst. Die heeft net een ambtenaar op non-actief gesteld, zo meldt Trouw diezelfde dinsdag, op verdenking van schending van zijn ambtseed. Hij zou interne stukken hebben gelekt, die eerder door de fiscus werden achtergehouden in rechtszaken tegen gedupeerde ouders van wie in 2014 de kinderopvangtoeslag was stopgezet.

De onbekende ambtenaar bij de Belastingdienst wacht waarschijnlijk het lot dat veel klokkenluiders voor hem ondergingen: disciplinaire maatregelen, sociale isolatie, baanverlies en slepende rechtszaken. Juist voor hen is het Huis voor Klokkenluiders bedoeld, het eerste in de wereld, sinds drie jaar gevestigd aan de statige Maliebaan in Utrecht. Een voorbeeld voor Europa, dat onlangs een wet voor klokkenluiders naar Nederlands voorbeeld aannam. Pieter van Vollenhoven is jarenlang een van de voortrekkers voor zo’n huis voor werknemers “die gezien worden als landverraders, als mensen die hun eigen nest bevuilen”, zo zegt hij bij de oprichting in juli 2016.

Drie jaar later beiert de klok ironisch genoeg in het Huis zelf. Intern geruzie, bestuursleden en medewerkers die met slaande deuren vertrekken. Het Huis komt nauwelijks toe aan de taken waarvoor het is opgericht: misstanden onderzoeken, klokkenluiders helpen en organisaties adviseren over integriteit. In april schrijven medewerkers een brief aan de Tweede Kamer. De kloof tussen de afdeling advies – gericht op het ondersteunen van melders – en de afdeling onderzoek – die de melding toetst en fileert – lijkt onoverbrugbaar. De adviseurs willen volgens klagende collega’s ‘tot het gaatje’ gaan bij de ondersteuning van klokkenluiders. De onderzoekers hebben op hun beurt last van hun negatieve imago bij het afhandelen van meldingen. Klokkenluiders zijn ontevreden over hun behandeling. Er heerst ‘onveiligheid, kramp en gespannenheid’ in de organisatie.

Geharnaste tegenstander

“Een problematische situatie”, in de woorden van minister Kajsa Ollongren van binnenlandse zaken. Ze voert in mei en juni diverse malen overleg met de Tweede Kamer over het functioneren van het klokkenluidershuis. De Nationale Ombudsman moet nu op haar verzoek adviseren hoe het ‘werkproces’ beter kan, hopelijk nog voor de zomer.

“Dit doet me ontzettend pijn”, zegt SP-Kamerlid Ronald van Raak. “Na drie jaar functioneert het nóg niet. Terwijl wij als samenleving klokkenluiders zo nodig hebben.” Van Raak is dé initiatiefnemer van de Wet Huis voor Klokkenluiders. Tien jaar kostte het hem. Aanvankelijk krijgt Van Raaks werkgroep flinke tegenwind uit het kabinet en uit de polder, van onder meer de FNV. In 2016 is het eindelijk zover, zelfs de meest geharnaste tegenstander gaat om. Al is er over de opzet en structuur van de organisatie veel gedoe. Uiteindelijk valt het Huis onder Binnenlandse Zaken en wordt de onafhankelijkheid wettelijk verankerd. “Helaas ging het al vanaf het begin mis”, vertelt Van Raak. “Mensen uit bestaande organisaties die slecht functioneerden, werden in het Huis samengevoegd. Eigen mensen, neergezet door het ministerie, die vervolgens niet goed samenwerkten.”

“De politiek heeft een deel van de problemen aan zichzelf te wijten”, zegt Gerrit de Wit, gevraagd naar wat er misging (“Heb je een paar uurtjes?”). Oud-rechercheur De Wit is een veteraan onder de klokkenluiders. “De oprichting en inrichting van het Huis is te veel aan het ministerie overgelaten. Die koos de verkeerde medewerkers. Wat doe je als je een nieuw instituut opricht? Dan kijk je welke kwaliteiten en competenties nodig zijn. Voor een intensive care zijn andere competenties nodig dan voor een ambulancedienst. Dat is hier niet gebeurd.”

Complexe zaken

Met bekende ‘collega’s’ als Paul van Buitenen (bracht de Europese Commissie in 1999 ten val) en de klokkenluiders van de kernreactor Petten en de Schiedammer parkmoord lobbyt De Wit al vanaf de eeuwwisseling voor een onafhankelijk instituut. Zij richtten in 2010 de stichting Expertgroep Klokkenluiders op, en zetten Van Raak op het spoor. Zelf wordt De Wit bestuurslid na oprichting, maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan: in 2017 kaart hij als eerste de misstanden binnen het Huis aan. Er komt een rapport, een advies, een ‘herstart’. Het is niet genoeg, in 2018 treedt hij af als bestuurslid en waarschuwt het ministerie van BiZa opnieuw. “Het wordt lastig”, zegt hij nu. “Op geen enkel punt is gebleken dat ze de dingen doen waarvoor ze zijn opgericht.”

De cijfers geven de critici gelijk. Het Huis krijgt honderden meldingen per jaar, startte tientallen onderzoeken en rondde er recent slechts twee af. In diezelfde periode hielp de Expertgroep van De Wit met veel minder middelen en mankracht tien klokkenluiders. De groep onderzocht complexe zaken, zoals de PON-affaire, misbruik van dienstauto’s en klokkenluiderszaken bij de IND. “Een groot aantal melders had geen vertrouwen in het Huis en kwam rechtstreeks bij ons”, zegt De Wit.

Of de klokkenluider van de Belastingdienst zich ook bij hen heeft gemeld, wil De Wit niet zeggen. Wél vindt hij de zaak exemplarisch voor de zwijgcultuur op veel ministeries. Hij schreef er acht jaar geleden een zwartboek over en ziet nog altijd dezelfde mechanismes. “Op voorhand ontkennen van problemen, klein houden, zeggen dat je onbekend bent met de materie. Maar geloof me: alle zaken die klokkenluiders aan de kaak stellen, zijn bekend bij leidinggevenden en in vele lagen van de betrokken organisatie.” Ook bij Van Raak en andere Kamerleden die zich met het Huis bezig houden, zoals VVD-Kamerlid Tobias van Gent, meldden zich klokkenluiders die bot vingen bij het Huis.

Zijn de verwachtingen van het Huis misschien te hooggespannen geweest? Dat is in ieder geval de opvatting van de huidige voorzitter, Wilbert Tomesen, de man over wiens benoemingsprocedure De Wit nog aan de bel trok. “Wij zijn geen rechter”, zegt hij deze week in NRC. “Onze rapporten zijn geen vonnissen. De moeder aller oplossingen kunnen wij niet bieden.” Over de klagende klokkenluiders zegt hij: “Dat komt deels omdat sommige melders overtrokken verwachtingen hebben van wat wij voor ze kunnen doen. Dat wij klokkenluiders adviseren, betekent niet dat we oneindige bijstand kunnen verlenen. We vragen ons binnen het Huis sowieso af hoe ver we moeten gaan in het vasthouden van de hand van een melder. Want het kan knellen: vanuit grote betrokkenheid advies geven en tegelijkertijd afstandelijk en objectief onderzoek doen naar een melding van een mogelijke misstand.”

Persoonlijk geweten

Paul Nieuwenburg waarschuwt op een heel andere manier voor overtrokken verwachtingen. Hij onderzoekt als hoogleraar politieke filosofie in Leiden op meer abstracte wijze dilemma’s en conflicten binnen publieke organisaties. “Bij klokkenluiders denkt men vaak dat het draait om een conflict tussen hun persoonlijke geweten en de waarden van de organisatie”, stelt hij. Waardoor de organisatie slecht lijkt en de klokkenluider goed, wil hij maar zeggen. “Maar veel waardenconflicten horen bij de functie van ambtenaar, ze zijn inherent aan een organisatie die verschillende waarden moet respecteren, die onderling flink kunnen botsen. Zeker in een democratische rechtsstaat waarin het algemeen belang soms botst met het recht van een individu.” Een voorbeeld is volgens Nieuwenburg de ambtseed. Die staat voor loyaliteit, en is nodig om sommige zaken in het algemeen belang geheim te houden, vertrouwelijke of strategische informatie. Dat wringt weer met waarden als openbaarheid van bestuur en verantwoording afleggen.” Dat betekent dat er altijd een Huis voor Klokkenluiders nodig is.

Hoe moet het nu verder met het Huis? Waarom trekt de Expertgroep er zelf niet in? De Wit moet lachen om de suggestie “Onze werkwijze en resultaten vormen een te grote bedreiging voor de overheid. Zonder gekheid: het Huis heeft wettelijke bevoegdheden, wij niet. Wij zijn weliswaar zeer ervaren, maar wel vrijwilligers. Het instituut blijft dus nodig, al zie ik nu nog niet hoe het goed moet komen.”

De liberaal Van Gent én de socialist Van Raak hebben beide vertrouwen in minister Ollongren en de Nationale Ombudsman. Van Raak had destijds flinke kritiek op Ollongrens voorganger Ronald Plasterk, maar ziet nu dat Ollongren haar verantwoordelijkheid neemt. De minister mag volgens hem “alles doen wat nodig is, om het weer te laten functioneren.” VVD’er Van Gent denkt niet dat de wet moet worden aangepast waarin de diverse taken van het Huis zijn geregeld. “Als politiek moeten ons niet in detail bemoeien met de inrichting of reorganisatie van zo’n instituut. Van belang is nu zo snel mogelijk herstel van de reputatie. Ze kunnen niet eindeloos doormodderen.”

Lees ook:

Belastingdienst pakt klokkenluider opvangtoeslag aan

De fiscus heeft een medewerker die interne stukken naar buiten zou hebben gebracht, op non-actief gezet.

Klokkenluiders krijgen vaak psychische problemen

Met veel mensen die misstanden hebben aangekaart gaat het niet goed, blijkt uit onderzoek. Ze hebben klachten die met de jaren niet lijken te verdwijnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden